Publicado o 09 Feb 2010
Dicía no artigo anterior que a mente é o resultado da actividade do encéfalo, esa masa de quilo e medio de células que todos levamos dentro do cranio. Esta concepción racional e desprovista de prexuízos do noso ser máis íntimo vai abríndose camiño pouco a pouco, mais a cousa non é doada. É como se tiveramos un sistema de auto-bloqueo que impide que afondemos na nosa esencia.
Podemos estudar con detalle enfermizo calquera anaco de materia, mais cando se trata da máquina humana, da humani corporis fabrica, quedamos paralizados de terror. No mesmo ano en que se publicaba a obra esencial de Copérnico, De revolutionibus orbium coelestium (Sobre as revolucións das esferas celestes), 1543, un anatomista belga coñecido como Andreas Vesalius (ou Vesalio) tiraba do prelo a primeira descrición precisa, coherente e global da estrutura do corpo humano: De humani corporis fabrica. A cousa manda truco. Xa tíñamos unha descrición detallada da mecánica do Sistema Solar e aínda andábamos cos primeiros pasos na exploración dos músculos, ósos e vísceras do noso corpo.
Nesta historia da exploración do planeta Homo sapiens hai capítulos que poden parecer ridículos, a non ser que aceptemos ese pavor que sempre tivemos de nós mesmos. Antes da obra de Vesalio o coñecemento médico en Europa estivo dominado polas descricións de Galeno, un egrexio médico grego do século II da nosa era. A súa autoridade era tan grande que ao longo de trece séculos ninguén ousou dubidar das súas descricións anatómicas. Moitas eran correctas, claro, mais noutras fallaba estrepitosamente. Trece séculos! Mil trescentos anos estiveron os europeos máis cultivados errados no número de costelas que tiñan na súa caixa torácica. Por impedimentos legais Galeno non disecou seres humanos, senón que fixo os seus estudos en mamíferos máis ou menos próximos, como monos ou porcos, dando por suposto que a corporis fabrica era a mesma. É algo así como se hoxe alguén di que temos tres pulmóns e todos nos quedamos tan contentos ata que aló polo ano 3310 a alguén se lle ocorre mirar e observar que non, que en realidade só temos dous pulmóns.
Non é doado mirar dentro de nós. Se é difícil contar costelas, imaxinade o que pode ser contar neuronas, o substrato da mente. Os neurocientíficos levamos uns cen anos estudando con moito detalle o encéfalo, navegando por mares de neuronas sometidos a constantes tormentas eléctricas. Hai modelos bastante detallados da estrutura do encéfalo, da súa función. E, con todo, a maior parte dos datos son tirados de estudos noutros animais, de tal xeito que hai algunhas cuestións que, aínda que evidentes e en principio fáciles de respostar, son aínda descoñecidas. Sabemos que temos moitas neuronas e que a nosa capacidade cognitiva é cualitativamente distinta á dos parentes primates máis próximos. Preguntas evidentes: cantas neuronas ten un ser humano? Cantas teñen outros animais como chimpancés, golfiños, elefantes ou baleas? Está relacionado o número de neuronas coas capacidades cognitivas?
Desde hai anos os libros de texto e os libros de divulgación indican que na túa cabeza hai aproximadamente 100.000.000.000 (cen mil millóns) de neuronas. O simpático é que esa é unha cifra que deu alguén hai tempo e que ninguén se preocupou de comprobar utilizando os métodos máis avanzados que temos agora. Menos mal que non tivemos que agardar trece séculos: o ano pasado unha neurocientífica brasileira, Suzana Herculano, publicou un estudo actualizado sobre o número de neuronas e células gliais (o outro tipo importante de células do encéfalo) do ser humano e de outros animais próximos. As conclusións cambian algúns números e tomban varios mitos.
Resulta que cada un de nós ten uns 86.000.000.000 de neuronas, menos do calculado con anterioridade. Curiosamente a maioría das neuronas non está na cortiza cerebral (a parte máis grande, cun peso duns 1.200 gramos): aí temos “unicamente” uns 16 mil millóns. A inmensa maioría, uns 69 mil millóns de neuronas, está no cerebelo; unha zona que pesa só uns 150 gramos. Para que queremos tantas neuronas nese curruncho do encéfalo? É unha zona de control e memoria dos movementos: cando atas os zapatos, conduces a bicicleta ou o coche, escribes a máquina… de maneira automática, en todos eses casos estás a usar o cerebelo.
Outra cousa que parece aclararse con este traballo é que, no relativo ás capacidades cognitivas -o que podíamos chamar intelixencia-, o tamaño non importa. É máis importante o número absoluto de neuronas. Elefantes e baleas teñen encéfalos bastante máis grandes que os dos seres humanos (4 kg, 7 kg, ou máis), pero as súas neuronas están menos empaquetadas, de tal xeito que se calcula que poden ter “unicamente” arredor de 30 mil millóns de neuronas en total.
Son números. Son hipóteses sobre o funcionamento da mente. Por algún lado hai que comezar a contar, en vez de agardar ao ano 3310.
(Se queres baixar o artigo orixinal de Suzana Herculano, pon no buscador as palabras: frontiers herculano human brain numbers).
Publicado o 01 Feb 2010
A maioría dos neurocientíficos de hogano estamos convencidos de que a mente (ou a alma, ou o “eu”, ou como lle queiras chamar) é nada máis –e nada menos– que o resultado da actividade do encéfalo, esa especie de flan que todos levamos dentro do cranio. Esta visión materialista da natureza da mente non é nada novo; a diferenza con tempos pasados é que agora non nos botan á fogueira por explicar en clase a fisioloxía do ser humano. Con todo, os portadores de toga dos diversos planetas –humanísticos e de ciencias– tardaron en aceptar que o ser humano era un ser vivo coma outro calquera e que, por tanto, podía ser estudado e comprendido do mesmo xeito que un verme ou un repolo.
En 1819 o cirurxián e profesor universitario William Lawrence xa tiña claro que “a razón e o pensamento libre son os únicos antídotos eficaces contra o error”; ou que “a aceptación de calquera tipo de proposta non pode ser forzada; debe basearse na razón e no peso da evidencia”. Escandalizaba aos seus contemporáneos preguntándose “Onde está a mente do feto? (…) Quítalle á mente dun ser humano, ou de calquera animal, a función dos cinco sentidos e a función do encéfalo, e que é o que nos queda?”. Lawrence escribiu un libro para estudantes de medicina no que trataba ao ser humano desde unha perspectiva obxectiva, sen maxia nin misticismos. Era unha recompilación das súas clases, titulada Lectures on physiology, anatomy and the natural history of man (Clases sobre fisioloxía, anatomía e historia natural do ser humano). O volume tiña cincocentas páxinas.
Na parte do libro sobre “funcións do encéfalo” escribía: “o mesmo tipo de evidencias que mostran que a dixestión é a función do tracto dixestivo, o movemento a función dos músculos, as secrecións a función das glándulas respectivas, demostra que a sensación, percepción, memoria, xuízo, razoamento, pensamento, nunha palabra, todas as manifestacións mentais ou intelectuais , son as funcións animais do seu respectivo sistema orgánico: o órgano central do sistema nervioso”.
E continuaba con este torpedo ao casco das cabezas máis duras: “Se os fenómenos intelectuais do ser humano requiren dun principio inmaterial engadido ao encéfalo, debemos do mesmo xeito recoñecer algo parecido a aqueles animais máis racionais, que mostran algúns comportamentos que se diferencian cos do ser humano unicamente en grao. Se aceptamos isto, non podemos rexeitar concederllo tamén á seguinte especie na lista, e así con toda a serie animal, ata chegar á ostra, á anémona, o pólipo e os animais microscópicos. Hai alguén preparado para admitir a existencia de principios inmateriais en todos estes casos? Se a resposta é non; deben igualmente rexeitalos no ser humano”.
Este era un libro editado en 1819 para estudantes, e Lawrence, con 36 anos, era un profesor elocuente, brillante, cunha formación enciclopédica. A edición oficial durou pouco: o goberno da época declarou o libro “blasfemo” –e por tanto tamén as súas clases–, e como consecuencia fóronlle retirados os dereitos de autor. Para non perder pacientes e a súa reputación como cirurxián, Lawrence renunciou a facer máis edicións do libro. Continuou traballando como médico e científico, foi un dos impulsores de “The Lancet”, o xornal de investigacións clínicas máis prestixioso –ata hoxe–, e rematou sendo Presidente do Real Colexio de Cirurxiáns. Non está mal para un blasfemo.
Ao seu libro censurado e retirado da circulación tampouco lle foi nada mal, xa que, como pasa moitas veces nestes casos, a prohibición estimulou a curiosidade e durante os seguintes trinta anos foron aparecendo varias edicións “pirata” que terminaron dándolle ao libro moita máis sona e lectores dos que os seus censores podían imaxinar.
Mais eu do que quería falar era dalgunhas novidades que hai no campo da neurociencia sobre a mente, o encéfalo e a intelixencia. Iso chegará na seguinte entrega.
Publicado o 15 Dec 2009
Agora que chega o frío e as vacacións de Nadal, ao mellor é un bo momento para mergullar por ese denso océano que é a mente doutra persoa, esa viaxe fascinante que se consigue co simple feito de ler un libro. Quen o diría. E logo din que os libros van caros.
Para esta ensalada de inverno caeron nas miñas mans catro ingredientes variados: unha viaxe á historia da ciencia, unha recompilación de pequenos ensaios, a biografía dunha mente extraordinaria e, como toque final, unha chisca de teatro.
José Manuel Sánchez Ron é un historiador da ciencia que ten a venturosa habilidade de tecer os feitos e as vidas dos científicos dun modo sinxelo, ameno e didáctico, de tal xeito que é capaz de escribir un libro –nada menos que– de historia e –nada menos que– de ciencia apto para toda a familia. Para facilitar a dixestión aínda máis, a obra está salpicada con debuxos de Antonio Mingote que, aínda que non é o meu debuxante preferido, enche de colorido a sinfonía de aventuras que vai derramando Sánchez Ron. Viva a ciencia! é o título do libro (“ ¡Viva la ciencia!”, Ed. Crítica, 2008), unha viaxe pola historia de todos eses berros que xurdiron co pracer do descubrimento: Eureka!
A ciencia é un camiño de coñecemento que pode convivir facilmente coa arte, a historia, a filosofía ou calquera outra vestimenta da cultura, porque a cultura abrangue a todos os campos do saber. O problema é que poucos científicos teñen a visión o suficientemente ampla para expandirse fóra do seu campo de investigación. Unha excepción notábel é a de Freeman Dyson: para min un dos científicos máis completos que existen na actualidade. Dyson é un eminente físico teórico, que ten ademais uns coñecementos amplísimos de moitos outros campos do saber, coñecementos que combina cunha fonda capacidade de reflexión, estimulada por unha preocupación constante polos problemas sociais, políticos e ambientais que aguilloan ao mundo. O científico rebelde (“El científico rebelde”, Random House Mondadori, 2008) é unha recompilación de pequenos ensaios e críticas de libros que sorprenderá a todos aqueles que pensan que os científicos son seres illados e incapacitados para –ou desinteresados en– camiñar con soltura fóra do seu ámbito de traballo. Non se cansa Dyson de deixar claro que a ciencia e os científicos deberían ser máis conscientes da súa capacidade para traballar a prol da sociedade e a cultura: “Hoxe en día deberíamos iniciar aos nosos nenos na ciencia como rebelión contra a pobreza, a fealdade, o militarismo e as inxustizas económicas”.
“Tratei de imaxinar unha forma de poder estar nos bares e decatarme do que pasaba sen ter que emborracharme”. Pouco despois de que Richard Feynman pensara en cambiar o whisky pola Coca-Cola, estaba pelexándose cun tipo no retrete dun bar de Buffalo. O Sr. Feynman, que foi declarado deficiente mental polo exército dos EEUU era, entre outras cousas, afeccionado á pintura, experto en abrir todo tipo de pechaduras e caixas fortes e, durante unha tempada, tamén puido ser visto desfilando en Rio de Janeiro cunha escola de samba, tocando a “frigideira”. Un personaxe peculiar, podedes pensar; pero é que, ademais, era científico. Científico peculiar. Richard Feynman realizou traballos de investigación con James Watson –si, o co-descubridor da estrutura do ADN–; mais iso foi un “hobby” que tivo durante unha tempada, para coñecer mellor o campo da bioloxía, xa que en realidade R. Feynman era físico. Físico teórico. Premio Nobel de Física en 1965. Foi unha persoa extraordinaria, poliédrica, divertida, cunha curiosidade ilimitada. Para mergullarse nunha das mentes máis interesantes do século XX, nada mellor que unha especie de autobiografía titulada Está vostede de broma, Sr. Feynman? (“Está Ud. de broma, Sr. Feynman?”, Alianza Editorial, 2007).
E de sobremesa, unha peza de teatro dos anos 60: Os físicos, do suízo Friedrich Dürrenmatt (a edición que teño eu é esta: “Los Físicos”, Ed. Escelicer, 1969): un hospital psiquiátrico, tres pacientes que din ser Newton, Einstein e Möbius, e un enredo de guerra fría. Unha entretida maneira de rematar a nosa ensalada de inverno, e de facer unha boa dixestión.
Publicado o 24 Nov 2009
Desgraciadamente a maioría da prensa escrita mostra unha completa indiferenza polo rigor cando o tema a tratar está relacionado dalgún xeito co coñecemento científico ou, o que é o mesmo, un absoluto desprezo pola cultura científica dos seus lectores. Os textos publicados poden alcanzar facilmente o disparate, e normalmente non pasa absolutamente nada, excepto que se incrementa o nivel de confusión e ignorancia dalgúns lectores, e tamén o nivel de exasperación e desconsolo duns poucos. A cousa é preocupante cando se trata dun medio de ampla difusión, xa que moitas veces ese xornal que está na barra do bar é o principal vínculo co coñecemento que teñen os cidadáns. O problema principal é que o lector medio non ten ningunha ferramenta para diferenciar os artigos rigorosos de outros que son absurdos e que deforman e falsean a realidade, moitas veces co agravante de que esas mentiras están destinadas a vender un produto comercial; e dicir a quitarlle os cartos aos crédulos.
A responsabilidade pública dos medios de comunicación é un tema que orixina opinións variadas. A maioría dos xornais non están para servir aos cidadáns, nin o pretenden; publican calquera cousa, e así nos vai. Mais hai algúns xornais que sobre a base da súa importancia e do seu prestixio (prestixio? dios, que palabra máis desgastada) pretenden erixirse en guías ou cando menos en referentes sociais. Se detrás está o rigor, a min paréceme ben. O cidadán crédulo achégase aos xornais que venden seriedade –“sigo creyendo en la absoluta vigencia del buen periodismo”, dicía o outro día o director dun coñecido xornal galego–, e pasa sen pestanexar, nese mesmo xornal e o mesmo día que se publicaban esas palabras, dun artigo sobre o CERN (famoso centro de investigación nuclear), outro sobre mulleres Nobel e outro sobre a radioterapia; o cidadán crédulo pasa sen pestanexar, dicía, a unha reportaxe que comenta con toda naturalidade o seguinte: “Dos estrategias, la infusión de energía y la infusión de ADN, son los fundamentos de esta línea que frena muchos de los signos externos del envejecimiento.”, e tamén isto “Las gemas de cuarzo rosa, amatista o jaspe se disponen en los chakras (centros energéticos corporales) para eliminar posibles bloqueos de energía”, ou isto “Una exfoliación y oxigenación intensivas y un velo de ADN dejan la piel renovada.”, “… un tratamiento que persigue amplificar las energías positivas”.
Enerxías positivas? Chakras? Infusión de ADN? Unha ensalada de estupideces e invencións pseudocientíficas que, ademais, utiliza termos como o de “ADN” para imprimir un selo de verosimilitude. Lixo. Non se trataba dun anuncio, senón que era unha reportaxe firmada por unha xornalista no mesmo número no que, páxinas antes, o seu director dicía que “ España, como antaño, no inventa, produce poco industrialmente y se está quedando rezagada en la naciente sociedad de la información. Todo ello sucede ante el clamoroso silencio de una sociedad civil adormecida…”.
Ao mellor a función social dos xornais non é unha prioridade, de acordo, mais entón deixémonos de discursos. Prostituír o coñecemento científico sobre a base da ignorancia da poboación é unha actitude execrábel e repugnante. Non é nada novo, levamos séculos nadando sen rumbo nun mar de charlatáns que se aproveitan da credulidade e da ignorancia da poboación, prisioneira de voitres especializados en porcallada mental.
Publicado o 12 Nov 2009
Atención, este artigo pode producir vertixe. Aperta o cinto. Aí fóra hai algo que está tirando da nosa galaxia e de moitas outras cunha forza descomunal, e non sabemos o que é.
O planeta Terra, a galaxia da que fai parte –Vía Láctea–, o chamado Grupo Local de galaxias da que a Vía Láctea fai parte, e outros grupos veciños de galaxias, toda esta grande, enorme, inmensa familia de estrelas e materia está a moverse cara a un misterioso punto no Universo: é o chamado “Gran Atractor”. Ben –poderíamos dicir–, xa que o Universo está en expansión, cara algún lado terá que ir todo o grupo local de galaxias. Mais non, o movemento da Vía Láctea e familia cara ao “Gran Atractor” é independente da expansión global do Universo, é unha anomalía, por chamarlle dalgunha maneira. Mais non unha anomalía calquera: estamos a movernos a uns 2 millóns de quilómetros/hora cara esa misteriosa rexión do Universo! Que é ese “Gran Atractor”?
Aínda non o sabemos. O problema é que a zona do Universo que nos atrae con tanto “interese” está detrás da propia Vía Láctea, de tal xeito que a nosa galaxia tapa grande parte da visión. Con todo, os científicos están a argallar xeitos de mirar a través da masa de estrelas e po que dificulta a observación, e teñen varias hipóteses sobre a natureza do misterioso atractor. Debe tratarse de algo enorme, tan xigantesco que é difícil facerse unha idea mental do asunto. Podemos ir por partes, volvamos ao principio.
Imos xogar ás matrioskas, esas bonecas rusas que encaixan unhas dentro das outras (para non enlear a cousa non vou falar de distancias, mais conta con que, en calquera dos casos son sempre moi grandes): a Terra é parte do Sistema Solar, que está nun recuncho dunha enorme galaxia espiral chamada Vía Láctea. Resulta que as galaxias non están sementadas polo Universo de calquera xeito, senón que forman grupos. A nosa galaxia fai parte do chamado Grupo Local (nome axeitado e pouco imaxinativo á vez). Canda nós neste grupo está tamén outra fermosa galaxia espiral: Andrómeda, que podemos ver cuns simples binoculares. O noso grupo local de galaxias ten ao seu redor outros grupos, entre os que destaca un grupo xigantesco, formado por unhas 2.000 galaxias, chamado Supergrupo de Virgo. Mais é que a cousa non remata aquí: este supergrupo é un máis entre outros veciños, aínda maiores, como o Supergrupo de Hidra, ou o Supergrupo de Centauro. Pois ben, todos estes supergrupos “locais” de galaxias, formados por moitos centos de miles de millóns de estrelas, toda esta xigantesca familia “local” do noso Universo, é o que está a moverse cara a algo que se supón que é aínda maior. Esa cousa é o “Gran Atractor” do que estou a falar.
Xa ves, os estafadores das pseudociencias e os amantes de todo tipo de parvadas astrolóxicas andan a inventar unha manchea de historias sobre o Cosmos, mais a ciencia seria e rigorosa está a amosar aventuras cósmicas moito máis marabillosas e fascinantes que o que poderíamos imaxinar.
A hipótese actual máis verosímil sobre o “Gran Atractor” é esta: aí atrás debe existir unha masa xigantesca, unha rexión no Universo formada por centos de miles de galaxias, formando o que debe ser un supergrupo-xigante, cunha forza de atracción capaz de crear unha “anomalía gravitatoria”. Hai un candidato: chámase Concentración Shapley, e parece que é unha concentración de moitos supergrupos de galaxias. Este sitio está moi lonxe (a uns 500 millóns de anos-luz), mais aínda así é quen de tirar de nós e movernos a 2 millóns de quilómetros por hora.
E sen despeitearnos.
Publicado o 27 Oct 2009
A carioca, que está a comer a súa cola, xa postos a tirar para adiante co autocanibalismo, pensa no sabor que terá o cerebro, ata que ese mesmo pensamento se lle enreda nos miolos: se quere coñecer o sabor ten que seguir a comer, pero, se come o cerebro, perderá o seu ser e non poderá coñecer nada. Que fai? Non hai solución, nunca coñecerá o sabor da súa consciencia.
Os seres humanos estamos nunha situación parecida, ou polo menos iso parece. O coñecemento da mente, do funcionamento máis íntimo do sistema nervioso, é unha das grandes fronteiras que lle quedan por franquear á ciencia. No noso caso a situación pode ser aínda peor ca do peixe, xa que temos gravitando dous “efectos carioca” á vez: por unha banda está o problema de investigar, de estudar encéfalos humanos vivos. Practicamente todo o que sabemos sobre o funcionamento do sistema nervioso débese a traballos feitos noutros animais. Todas as especies animais compartimos uns antecesores comúns, de tal xeito que o funcionamento das neuronas –esas células do encéfalo que producen electricidade para comunicarse entre si e que son o fundamento da consciencia, do noso “eu”– é moi similar en todas as especies cun sistema nervioso máis ou menos desenvolvido. Se nos fixamos nas propiedades básicas da súa actividade, unha neurona humana é practicamente idéntica á dunha rata, unha formiga ou un choco. Mais está claro que ten que haber diferenzas, e para coñecelas con detalle sería preciso fedellar nos cerebros dos seres humanos, algo moi pouco habitual (a ver quen se deixa. Os poucos estudos que existen están feitos en pacientes aos que, por un problema maior, é preciso extirpar ou intervir dalgún xeito unha parte do encéfalo. Aprovéitase neses casos para coñecer un pouco mellor a cousa). Temos aquí pois un problema importante se queremos coñecer con detalle a esencia da mente humana. Un problema sen solución?
Mais é que hai outro atranco máis, se cadra de maior envergadura: unha barreira lóxica que tivo, desde a súa formulación aló polo 1930, un efecto devastador no pensamento científico e filosófico. Ninguén sabe con certeza se esta barreira é aplicábel ao estudo da mente, mais cando menos xa serviu para tombar as aspiración de completitude de calquera sistema matemático. O teorema de incompletitude de Kurt Gödel ven dicir, así en sentido amplo e con permiso dos matemáticos e filósofos, que “ningún sistema pode demostrarse a si mesmo”. Os traballos da neurociencia para comprender o funcionamento da mente humana son realizados pola propia mente humana; aquí hai un claro problema de auto-referencia, somos unha carioca en pleno dilema. Segundo isto, e botando man de Gödel, para comprender a mente sería preciso observala desde un sistema máis amplo.
Mais ese sistema, se chega a existir, xa non sería humano. Estamos condenados a conformarnos coa cola?
Publicado o 20 Oct 2009
Hai uns días, nunha actividade de divulgación científica preto de Compostela, cando formulamos a cuestión de “que gravita ao redor da Terra: a Lúa, o Sol, Marte ou Venus?”, dúas rapazas duns 16 anos optaron polo Sol. Copérnico e Galileo deron un chimpo na súa tumba. Hai algo que non funciona no sistema educativo e de transmisión do coñecemento.
En Compostela hai un programa de “divulgación científica”, o programa “ConCiencia”, artellado pola USC e o Consorcio de Santiago. Este programa pode ser un bo exemplo de boas intencións mal enfocadas, polo que me gustaría afondar un pouco no tema. Creo que, desgraciadamente, ese programa non serve de moito, excepto para malgastar os cartos e para agrandar a imaxe que un ten do seu embigo; e tamén, ás veces, incluso para, sen querelo, prostituír os resultados da propia ciencia.
De maneira global, entendo a divulgación científica como un xeito de trasladar a toda a poboación o coñecemento que obtemos do mundo mediante o quefacer da ciencia, un xeito de afastar a espesa brétema de pseudociencias que envolve e cega a mente da xente (inclúo aquí a relixión organizada, “a maior e máis potente das pseudociencias”, como di Alan Sokal no seu libro Más alla de las imposturas intelectuales. Ciencia, filosofía y cultura, Ed. Paidós), un xeito de transmitir o espírito escéptico que é o selo da casa da ciencia. Divulgar ciencia, para min, é compartir a sensación de liberdade que se acada cando se observa o Cosmos con ese espírito escéptico e aberto. Non hai dogmas, o que hai é unha maneira de achegarse á natureza das cousas cunha ollada racional e libre.
Desde un punto de vista menos global, a divulgación científica é tamén a comunicación a todo tipo de xente dos achados particulares dos distintos campos ciencia, información que en moitos casos é útil e importante para poder pensar e actuar como cidadáns independentes: que/quen causa o quecemento global? que son as células troncais (mal chamadas “células nai”)? a homeopatía é un timo ou é ciencia? Os científicos temos o deber –ou deberíamos ter–, cando menos moral, de transmitir estes coñecementos a todos os cidadáns, para que poidan actuar sobre unha base sólida e coherente.
É claro que hai moitas maneiras de transmitir o coñecemento científico, mais creo que o programa “ConCiencia”, non o fai de ningunha delas. A min gústame asistir ás charlas dos grandes científicos invitados por ese programa. A maioría dos asistentes somos do contorno universitario, e nalgúns casos xa coñecemos algo da obra do conferenciante. Ese é un erro: nós, os asistentes a esas charlas non somos a diana ideal cara á que se debe dirixir a divulgación. Mais é que nin iso: as vellas glorias que van desfilando polo programa non veñen a dicir nada novo, nada revolucionario, nada que non saibamos xa. As charlas son normalmente un repaso pola biografía científica e persoal da vella gloria; a min gústanme porque paso un rato agradábel escoitando a un científico coñecido que ao mellor conta algunha anécdota simpática, mais non sei que pasaría se o auditorio estivese formado maioritariamente por cidadáns composteláns e veciños das comarcas de arredor alleos ao mundo universitario ou da educación, imaxino que marcharían ou quedarían a durmir.
Unha das liñas prioritarias do programa é “a busca de impacto social”. Iso pode significar que, a partir da aparición repetitiva nos medios de comunicación durante 3-4 días, os cidadáns van interesarse polo científico visitante e así coñecer e debater a súa obra, á parte de resaltar unha vez máis o papel importante que ten a ciencia na sociedade. Ben, permitídeme que me revolva un pouca na cadeira. Excepto co caso excepcional da visita de Stephen Hawking, onde é posíbel que nalgún centro de ensino se falara e debatera sobre a súa figura e a súa obra, non creo que o resto de visitas teñan o máis mínimo “impacto social” serio. Incluso todo o contrario. Un exemplo recente: hai pouco, dentro dese programa, veu James Lovelock recoller o premio Fonseca. A prensa resaltou a visita, case todos os xornais falaron do premiado e puxeron extractos dunha entrevista –a mesma entrevista en todos. Houbo algún xornal, algún medio de comunicación que ex-pli-ca-ra dalgún xeito a obra de Lovelock? Ningún. Os medios non fixeron a máis mínima divulgación científica sobre o tema, excepto repetir en todas partes algo así como “autor da teoría de Gaia, que sostén que a Terra é un superorganismo que se autorregula”. Esa foi toda a explicación da súa obra. Pode alguén que non teña lido a obra de Lovelock, e sen outra información, decodificar esa frase e comprender a idea e os mecanismos que leva implícitos? Non. Mágoa, porque a idea central de Lovelock é unha idea potente, elegante, útil para comprender mellor a natureza do planeta e da nosa propia existencia.
Mais o peor é cando o “impacto social” das ideas científicas fica nas mans de xornalistas apresurados e sen formación científica; a cousa pode rematar sendo un completo desastre. Seguindo co exemplo da recente visita de Lovelock, o diario de maior impacto de Galicia publicou este grande titular: “El hombre no es el culpable del cambio climático”. Pobre Lovelock, toda a vida tratando de demostrar que a actividade humana pode escarallar o planeta, e agora isto. Con ese titular é probábel que moita xente sacase a conclusión de que os negacionistas do cambio climático teñen razón, é dicir, que non pasa nada, que podemos seguir emitindo CO2 e outras sustancias á atmosfera que, total, o efecto da actividade humana na evolución do clima é secundario. Segundo o equipo internacional de científicos que está a investigar o cambio climático (IPCC, Intergovernmental Panel on Climate Change), está máis que probado que a actividade humana é a causa da deriva actual cara ao inferno. A xornalista que escribiu ese titular debería saber diferenciar entre “O home non é culpábel do cambio climático”, que é o que di Lovelock de “O home non é o culpábel do cambio climático”. E dicir, o cambio é/foi causado polo home, mais non se lle pode botar a culpa porque non sabía o que facía. Pois vaia co “impacto social”.
A divulgación científica si que precisa de “impacto social”, mais non así. Non precisa dun caro desfile de “grandes éxitos”, senón dunha fina choiva de logros cotiás. Precisa chegar a todos eses cidadáns que non teñen a sorte de acudir á Universidade ou de comprender a filosofía do escepticismo científico. Non sei cantos cartos se mal-gastan no programa “ConCiencia”, mais estou convencido de que hai moitos outros medios de facer divulgación da ciencia dun xeito máis eficaz e eficiente.
(Alguén podería dicir “home, pois quitamos o de “divulgación científica” e listo”. Pois tamén. E aínda así, dubido moito que se estean a acadar os outros obxectivos do programa).
Publicado o 06 Oct 2009
Así cantaba Mercedes Sosa, que nos acaba de deixar, coa súa poderosa e melancólica voz. “Todo cambia” é o título dunha fermosísima canción –escrita polo chileno Julio Numhauser– que podería ser a banda sonora do planeta Terra. Como se quixera despedirse da cantante arxentina, ou anunciar a chegada a Galicia de James Lovelock, o planeta leva varios días facendo o que fai sempre, mais co volume un pouco máis elevado: grandes terremotos en Sumatra, tsunamis en Samoa, inundacións históricas na India… todo cambia. E sempre foi así. Precisamente por iso estamos aquí.
A minúscula escala temporal da vida dos seres humanos comparada coa dos procesos que se desenvolven en Gaia lévanos a esa ilusión de perdurabilidade, e así construímos casas, autopistas, mausoleos e museos. Todo con data de caducidade. Esta bola “viva” sobre a que cabalgamos non se detén nunca: hai movementos de placas que orixinan montañas, e fenómenos atmosféricos que as están a varrer cara ao mar. No medio de todo isto está a vida, ocupando non só a superficie da cortiza, senón construíndo tamén parte das rochas e montañas, mudando tamén incesantemente.
Esta percepción do cambio global foi probabelmente o froito máis importante que recolleu Charles Darwin logo de case 5 anos de viaxe arredor do mundo, e que lle serviu para ter unha visión global dos procesos intestinais de Gaia. Darwin non só recolleu fósiles que lle permitiron enlazar as especies vivas coas que xa non existían, senón que viviu na propia pel un dos maiores terremotos que asolaron as costas de Chile: foi o terremoto do 20 de febreiro de 1835. O naturalista estaba descansando, no medio dun bosque cerca da cidade de Valdivia, “cando aconteceu o horroroso cataclismo”. A terra deixaba de ser ese lugar sólido e firme, Darwin escribía: “Un grande terremoto destrúe nun instante as nosas asociacións máis arraigadas; a terra, auténtico emblema de solidez, móvese baixo os pés como unha costra nun fluído; un segundo de tempo crea na mente unha estraña idea de inseguridade que non terían producido horas de reflexión”.
Cantaba Mercedes Sosa, “Cambia lo suferficial/ Cambia también lo profundo/ Cambia el modo de pensar/ Cambia todo en este mundo/ Cambia el clima con los años/ Cambia el pastor su rebaño/ Y así como todo cambia/ Que yo cambie no es extraño”.
Para quen queira emocionarse, aquí:
Mercedes Sosa - Todo cambia
Publicado o 29 Sep 2009
Este verán estiven a pasear por Roma, seguindo e gozando dese ideario stendhaliano que converte a viaxe nun pracer e nunha descuberta, polo que ten de instintivo e imprevisíbel. Afirmaba Stendhal que unha viaxe gózase deixándose levar, despreocupándose de cumprir obxectivos, de seguir roteiros marcados e, tamén, deixando cousas sen ver: esa espera que proporciona felicidade. E así, deixándome levar, descubrín dúas pequenas xoias.
Como non podía ser doutro xeito, non tardei en arrastrarme ao escuro e confortábel interior dunha tenda de libros antigos, e alí encontrei e merquei –con permiso de Stendhal e os seus “Paseos por Roma”– unha “Guía de Roma” de 1877 e de autor descoñecido. Foi un pracer utilizar como soporte para os paseos ese libro, antigo mais ao mesmo tempo fresco e vivo se o comparamos coas pedras, edificios e monumentos que describía. Hai cidades nas que é preciso mercar unha guía actualizada, e outras nas que o concepto de tempo está difuso, flotando entre as pedras.
Roma está ateigada de turistas, desorientados con precisión e organización. Como di o escritor galego Xavier Queipo na súa recente e excelente obra “Felices e diferentes”: “Aquela xente sufría do comportamento típico desta época: o gregarismo e o mimetismo. Estar onde hai máis xente e canta máis xente mellor e facer o que fan os demais, que é por suposto o que hai que facer e o que é normal”. Fuxindo da multitude fomos dar co Museo Nacional Etrusco de Villa Giulia. Estaba practicamente baleiro. Os museos deberían ser así, elegantes e baleiros; ata as tumbas sorrín de agradecemento. Eu non sabía case nada dos etruscos –e parece que os expertos tampouco, non deixaron nada escrito, “nessuna storia, nessuna summa, nessuna letteratura”, nada–. Foi paseando por unha das súas salas, con centos de pezas de barro e metal, cando descubrín a outra pequena xoia: unha representación anatómica das vísceras do ventre humano realizada aló polos séculos VI ou VII a.C. Eu nunca vira nada parecido, tan antigo. Aínda que estaba prohibido tirar fotos –cousa que non comprendo, se a imaxe se toma sen flash–, como era a única persoa que estaba na sala, decidín roubarlle á escultura un pouco da súa alma. A imaxe que tomei é a que ilustra este texto.
Desde aquela parei a pensar varias veces no artista desa figura. Como fixo? Aproveitou un corpo dun inimigo? Que sabía aquela xente de anatomía? Sabían máis de anatomía humana os pobos que eran caníbales, hai centos ou miles de anos, que moitos de nós hoxe en día? E rematei lembrando a Leonardo da Vinci e os seus magníficos debuxos do corpo humano. Como se facían eses debuxos de músculos, ósos e vísceras humanas? Hai que ter en conta que incluso en tempos de Leonardo, dous mil anos despois daquela escultura etrusca, a disección dun cadáver era algo que resultaba estraño incluso para un médico. Charles Nicholl describe no seu libro “Leonardo. El vuelo da la mente” a dureza do traballo do Leonardo anatomista. Disecou moitos dos corpos –normalmente de axustizados– no seu propio estudo, ao longo de varios días, sen refrixerador nin nada parecido. O propio Leonardo fala do “medo que da convivir durante a noite con eses cadáveres desmembrados e esfolados”.
O que nos queda son uns debuxos impresionantes, o que nos falta é, neste e en moitos outros casos, unha comprensión do traballo que levaron.
Publicado o 22 Sep 2009
O lume da inxustiza e da senrazón parece ser un bo acicate para a elaboración de frases enxeñosas. Neste sentido a Inquisición foi unha ardente promotora. O poeta, astrónomo e filósofo italiano Cecco d’Ascoli foi o suficientemente intelixente -ou non- como para chamar a atención da igrexa e, en consecuencia, ser queimado vivo xunto coas súas obras fronte a Santa Croce, esa fermosa e estraña igrexa florentina chea de tumbas de xenios de todo tipo. Contan que, sendo xa alimento das lapas, berrou algo así como “Díxeno, ensineino, créoo!”. Isto acontecía a comezos do século XIV. Os filósofos/científicos seguiron a recibir zarpazos da igrexa durante moito tempo. Entrado xa o século XVII Galileo foi tamén condenado por atreverse a ridiculizar con sólidos argumentos a falta de razón da ortodoxia cristiá; salvouse da fogueira, pero foi obrigado a retractarse nunha humillante declaración, e secuestrado de por vida. No momento de recibir a sentencia os seus labios movéronse: “Eppur si muove”, ou alomenos iso di a tradición. Unha frase para a historia.
Galileo era teimudo e en certo modo pode ser considerado un rebelde, mais ao final baixou a cabeza para poder seguir vivo. Secuestrado pero vivo. Non fixo o mesmo Giordano Bruno, quen para min é o campión das frases “in extremis”. Relixioso e tamén poeta, astrónomo e filósofo; ao final foi expulsado da igrexa e queimado na fogueira, coma os seus libros. Invitado varias veces a retractarse das súas avanzadas ideas científicas, preferiu ser fiel á razón e rexeitou a humillación da volta atrás. Foi condenado por “herético, impenitente, pertinaz e obstinado”. Tal colección de afagos non podía quedar sen unha contestación brillante; Bruno espetoulle aos seus xuíces: “Tremedes máis vós ao anunciar esta sentencia, que eu ao recibila”.
Hai uns anos o Papa de Roma concedeulle o perdón a Galileo; e pouco despois tamén foron retiradas as sospeitas que recaían sobre Darwin. Ao contrario do que puidera parecer, estas non son boas noticias porque, como di Antonio Beltrán Marí na introducción á edición española dos “Diálogos” de Galileo, “o que diga o Papa respecto da ciencia de Galileo ou da ciencia en xeral non ten absolutamente ningunha relevancia… O feito de que o Papa continúe a sentirse con autoridade para dicir algo pertinente respecto a Galileo e a súa ciencia demostra que para el non cambiou nada. Está a actuar exactamente igual que os xuíces de Galileo…”.
RSS
