Publicado o 28 Apr 2009
Navegar por librarías de libros antigos, raros e usados fai parte habitual dos meus roteiros polas cidades que vou visitando e revisitando, e esta arqueoloxía urbana leva consigo un engadido que aumenta o pracer e a emoción: o descubrimento de xoias inesperadas, esquecidas ou descoñecidas. Tiven un tropezo fortuíto deste tipo nunha recente visita a Londres, onde descubrín un libriño extraordinario. Mais antes de falar sobre o libro, cóntovos os antecedentes.
Ultimamente estou bastante interesado nas edicións antigas e orixinais –ou, se non pode ser, facsímiles– de libros principalmente de ciencia –ensaios, obras de divulgación–, costume á que fun chegando non só polo gusto estético e simbólico que teño dos libros como cofres marabillosos posuidores de vida propia, senón tamén arrastrado pola desfiguración inflixida por editores pouco serios e tradutores sen alma nin rigor. Esta enfermidade que distorsiona os contidos orixinais dos libros afecta tanto a obras recentes coma aos clásicos indispensábeis. Xa me ten pasado varias veces o de mercar un libro traducido e encontrar a cousa tan desastrosa que ás poucas páxinas decido deixalo, á espera de dar cunha versión orixinal, e se pode ser da época das primeiras edicións. Hai ademais outro motivo importante para o interese polos libros antigos, e é que moitas boas obras quedan esquecidas e non son editadas nunca máis, a non ser que alguén as descubra de novo. Despois de deambular por librarías reais e virtuais, algunhas das edicións que conseguín son facsímiles do século XVII e XVIII, mais sobre todo orixinais do século XIX para adiante.
O descubrimento do que falaba foi en Sotheran’s, unha libraría de libros antigos un pouco fina de máis, atendida por un persoal que parece que che está a vender un Rolls. Alí din cunha obra de E. Ray Lankester, un orixinal da primeira edición de 1880 que ata onde eu sei non se volveu a editar nunca máis, e imaxino que tampouco estará traducido a outros idiomas (o orixinal é en inglés). Ray Lankester foi un zoólogo británico experto en evolución, preocupado pola promoción e divulgación da ciencia e posuidor dun carácter forte e diálogo vehemente. O libro que encontrei del ten o turbador título de Degeneration, e trata con soltura e claridade dun aspecto da teoría evolutiva que aínda hoxe segue a ser moi mal comprendido e interpretado: o feito de que a evolución non é o selo dun camiño de progreso. A evolución é simplemente un proceso de cambio, de tal xeito que hai seres que con ese cambio poden aumentar a súa complexidade e, se se quere ver así, “progresar”, mais tamén hai moitos casos nos que o proceso evolutivo leva a unha simplificación dos organismos, a unha dexeneración.
Na última parte do libro o autor deixa de lado ácaros e tunicados e torna a súa mirada aos seres humanos modernos e, á vista do panorama, avisa de que ao mellor estamos a converternos en “percebes intelectuais”.
Iso era en 1880, non sei en que fase estaremos agora.
Publicado o 21 Apr 2009
O encéfalo humano é como un formigueiro. Un está formado por neuronas e o outro por formigas. Se xuntamos moitas neuronas e as poñemos a funcionar, alehop!, xurde unha mente, unha consciencia. Se xuntamos moitas formigas e as poñemos a traballar, alehop!, xurde un formigueiro, unha comunidade complexa e organizada. O problema é que para comprender a mente, ou un formigueiro, hai que comprender o “alehop”, e ninguén sabe moi ben onde buscalo.
Estes sistemas complexos teñen unha característica importante: a simple suma das partes non chega para comprender o todo. Tampouco se trata de buscar fantasmas, non; o que ocorre é que ao xuntar moitas formigas, ou moitas neuronas, xorden propiedades novas (propiedades emerxentes que lle chaman), características do sistema difíciles de predicir. Imaxina que queres comprender o funcionamento dun formigueiro que ten algo así como 1 millón de formigas. Podes fixarte nun deses animaliños e seguilo sen perdelo de vista, tratando de comprender a súa ruta, o camiño que vai trazando ao longo do tempo. É moi probábel que non chegues a ningunha conclusión útil, xa que en moitos casos as formigas trazan polo formigueiro unha ruta aparentemente aleatoria, errática, como para despistar. Podes estudar con toda a profundidade que queiras esa formiga, coñecer o seu metabolismo, todas as súas moléculas, o que queiras, mais así non vas comprender o formigueiro, nin sequera multiplicando ese coñecemento por 1 millón. Ao mellor, para comezar a comprender o funcionamento dun formigueiro chega con algo moito máis simple: estudar a ruta que fai, non unha formiga, senón un grupo de formigas, esquecéndose de toda a parte metabólica, molecular, atómica… Parece ser que o movemento de grupos de formigas revela o fluxo de información, de sinais que van e veñen dun lado a outro do formigueiro, sinais que son invisíbeis cando se mira para un bicho illado. Hai que afastarse e mirar de lonxe para comprender o bosque no seu conxunto.
E que pasa coa mente? Podemos comprender a mente estudando con precisión molecular a estrutura e a función das neuronas, esas formigas do cerebro? Ninguén o sabe, mais ao mellor, para comprender ese “alehop” do cal xurde a consciencia, o “eu”, non é preciso coñecer a estrutura e función das neuronas a un nivel moi fondo. Pode que chegue con buscar sinais no funcionamento de grupos de neuronas, independentemente dos detalles moleculares, independentemente de si están feitas de carbono ou de silicio. Aínda así, é moi difícil atopar sinais no exuberante funcionamento dos 100.000 millóns de neuronas dun encéfalo humano.
Os científicos da mente levan máis de 100 anos escarvando en cerebros e hipocampos, tálamos e cerebelos, mais polo de agora non se sabe moi ben a que nivel hai que mirar para descifrar as sinais do “eu”, para encontrar os grupos de formigas que rebuldan polo interior do noso cranio.
Publicado o 07 Apr 2009
Este artigo vai dedicado a todos aqueles científicos, escritores de libros de texto, xornalistas e redactores de prensa que levan case un século escribindo e engordando unha historia moi bonita mais que nunca existiu. Vou desvelar un segredo, ou, mellor, vou tratar de velar un mito moi estendido sobre Darwin e a súa concepción da idea de evolución. Nun artigo anterior adiantei que, neste ano de aniversarios darwinianos, probabelmente o mito terminaría por escurecer a verdadeira grandeza e mérito do científico británico, así que tratarei de contraatacar cada vez que a información dos mass media faga que o meu nivel de cabreo alcance un certo grao.
Non sei se este tema é familiar para moitos dos lectores deste portal, mais a pouco que se interesen por ler algún artigo sobre a historia das ideas de Darwin, encontrarán que case sempre se utiliza o mesmo exemplo para describir algo así como “o momento da iluminación”, o momento no que o naturalista se decatou de que as especies poden diversificarse e adaptarse ao medio: foi nas illas Galápagos onde observou unha grande variedade duns paxaros chamados pimpíns, con distintos tipos de pico segundo a illa na que vivían e o tipo de alimentación que levaban. Apuntade por aí: error. E agora podedes xogar a ver cantas veces encontrades esta historia incluso nos medios máis –supostamente– serios e –inmerecidamente– prestixiosos.
Pois non. Darwin marchou das Galápagos dándolle voltas a varias especies de tartarugas, sinsontes –outro tipo de paxaros, con picos todos eles moi parecidos– e plantas, que tiñan unha curiosa distribución nas distintas illas; mais aos pimpíns nos lles prestou moita atención. Nin sequera se preocupou por recoller exemplares de todas as especies que tivo diante nas catro únicas illas que visitou do arquipélago (andaba máis concentrado na xeoloxía do lugar), e ademais os poucos exemplares que recolleu de pimpíns foron etiquetados sen preocuparse pola illa de procedencia, todos para o mesmo saco. No seu primeiro libro, no que describe a viaxe que fixo arredor do mundo, cita brevemente as diferenzas nos picos dos distintos pimpíns, e comenta que pode ser debido a unha variación a partir dunha especie orixinal (este comentario aparece na segunda edición do libro); mais detense moito máis con outras especies de plantas e animais que encontrara nas illas. Nunca máis volveu a publicar nada que fixera referencia directa a esa característica mítica dos pimpíns, que nin sequera cita no seu libro máis importante, “A orixe das especies”.
O asunto é que Darwin non falou máis do tema porque descoñecía os detalles e, como bo científico que era, non o consideraba por tanto unha boa proba para a súa argumentación. É certo que a distribución deses paxaros no pequeno arquipélago das Galápagos constitúe un exemplo excelente para comprender a diversificación e adaptación das especies ao medio, mais todo o que agora coñecemos sobre a súa distribución e a relación da forma do seu pico co tipo de alimentación foi coñecido con detalle a partir de mediados do século XX.
Os chamados “pimpíns de Darwin” son produto da imaxinación de redactores e relatores pouco rigorosos, animados, sen querelo, por un libro que publicou en 1947 un ornitólogo chamado David Lack: el non quería despistar, mais titulou o seu estudo exactamente así “Os Pimpíns de Darwin”. A bola de neve foi crecendo e neste ano 2009 estoupa en forma de bonitos gráficos, animacións dixitais, relatorios repetitivos, folletos educativos, … todos eles errados, baseados nun conto.
Cantas outras historias míticas estaremos a tragar hoxe en día das que aínda non nos decatamos?
RSS
