Publicado o 26 May 2009
Agora que parecía que a ciencia estaba a dar unha resposta clara sobre quen somos –os seres humanos–, resulta que as novas achegas mostran que a natureza humana, lonxe de apreciarse con maior nitidez, comeza a esvaecerse no océano da bioloxía: a individualidade de cada un de nós non é tal; para poder existir como persoas temos que compartir xenes e mantel con moitos tipos de bacterias, moitos máis dos que podíamos imaxinar. Que e un ser humano? Un organismo? Un superorganismo? Un ecosistema?
No principio era a nada, e chegou Deus e creou unha especie que parecía ser a súa imaxe… O asunto é que, cando se escribían este tipo de cousas, pouco sabían os nosos antepasados sobre xenética, bacterias e evolución, e algo había que dicir, claro, porque as cousas deben ter unha explicación, incluídos os raios, os tronos e os seres humanos. Esta visión máxica, inventada, da natureza humana é, polo de agora, a que máis ten influído no pensamento e nas sociedades humanas, como non podía ser doutro xeito: son decenas de miles de anos de maxia.
O outro día, como quen di, chegou Darwin e compañía e debuxaron de novo o cadro da natureza: máis ca unha man de pintura, o que fixeron foi construír por primeira vez algo, sobre un edificio ata ese momento feito a base de ar. Parecía que, ao fin, xa tíñamos ao ser humano posto no lugar que lle correspondía: un bicho máis xunto ao resto dos seres vivos. Thomas Henry Huxley, dos Huxley de toda a vida –pai de Leonard, avó de Aldous, de Julian e de Andrew–, foi un deses compañeiros de Darwin que axudaron a pór as cousas no seu sitio. En 1863, catro anos despois de que se publicara “A orixe das especies”, T. H. Huxley publicou un libro memorábel titulado “Evidence as to Man´s place in nature”, ou sexa, evidencias sobre o lugar do ser humano na natureza. Parecía que, ao fin, sabíamos cal era o noso lugar (Podedes facer unha busca en “Google” co título do libro, en inglés; mirando en imaxes encontraredes a versión orixinal dun debuxo mítico; aínda que pareza incríbel, ata onde eu sei, este libro non se traduciu nunca ao español, nin ao portugués, galego…, nunca).
Nos últimos 150 anos este esquema do ser humano na natureza foise mellorando, aumentando, perfilando… tanto que agora a cousa comeza de novo a converterse en ar. A razón de que isto sexa así é que, segundo parece, cada corpo humano non pode existir como tal se non se ten en conta o papel importante, fundamental, que xogan as bacterias que habitan nel, un papel que ten sido practicamente ignorado ata hai pouco. Isto dará moito que falar nos próximos anos e, para animar a conversa, deixo aquí uns cantos datos: no teu corpo tes, por cada célula humana, unhas 10 células bacterianas; o que pasa é que esas células son moito máis pequenas e pasan desapercibidas na estrutura xeral. O metabolismo desas células bacterianas –o conxunto das reaccións bioquímicas que realizan– está estreitamente relacionado co metabolismo das células humanas, ata tal punto que se precisan mutuamente. Hai tantos tipos de microbios nun corpo humano que, en conxunto, teñen unhas mil veces máis xenes que as células humanas.
Canto máis coñecemos sobre os seres humanos, menos humanos nos facemos. A cuestión que xurde con todo isto é, como nos definimos? Somos unha especie ou unha interacción entre especies? Hoxe en día xa se fala dos formigueiros como “superorganismos”, unha entidade formada por moitos individuos en certo modo independentes, mais estreitamente relacionados. É o ser humano un superorganismo? Saberemos máis en breve; permaneza atento á pantalla… do coñecemento.
Publicado o 19 May 2009
“Expertos prevén que el libro electrónico acapare la mitad del negocio en el 2015” (lido o 7-5-2009). Pode ser que os “e-books” se convertan no 50 % do negocio de editores e libreiros, pero non creo que, con todo, eses lectores electrónicos se apropien do lugar que ten o libro, como parece que suxiren moitos xornalistas e “expertos”, xa que son cousas ben distintas. A miña predicción é que para 2015 o “e-book” seguirá a ser un obxecto pouco usado (independentemente de que teña un “boom” coma o que tiveron as axendas electrónicas, debido á novidade ben explotada pola voracidade do mercado), pode que útil para algúns casos, bonito, larpeiro, a túa biblioteca completa nuns centímetros cúbicos e á metade de prezo. Mais non é un substituto dos libros.
Eu devezo polos trebellos electrónicos, son bastante “friki”; a tecnoloxía actual ofrécenos ferramentas extremadamente útiles e xoguetes complicados e divertidos. Tamén ofrece novas formas para experimentar a poesía que hai dentro dos libros: teño escoitado varios libros en formato audio, e é unha experiencia grata ter a alguén metido dentro dun trebello minúsculo que che vai lendo un libro. Ás veces escoito audio-libros cando vou no coche. Algúns lectores de audio-libros –refírome ás persoas que len, non aos trebellos– son ata coñecidos no gremio, e penso que deberían de ser tan famosos como algúns cantantes, porque o fan realmente ben. Mais os audio-libros, e os seus colegas “e-books”, non son libros, e non se poden usar e gozar do mesmo xeito ca os libros.
Cada libro é un obxecto absolutamente único, cunha personalidade moi marcada. Ten o seu peso, a súa textura na cuberta, un tamaño concreto, un tipo de papel concreto, un cheiro característico. Hai páxinas, ao comezo, nas que se poñen dedicatorias, datas, selos co “ex-libris”, debuxos, de todo. Os libros personalízanse e mudan pouco a pouco: eu sempre os leo cun lapis á man, e subliño, fago anotacións, críticas, poño signos de exclamación e de interrogación. Anos despois volto a eses mesmos libros e descubro que eu tamén era outra persoa cando os estaba a ler. Os libros liberan a mente de quen os escribiu, e ao mesmo tempo son quen de gravar parte da mente de quen os le. Estas cousas tamén se poderán facer cun “e-book”, pero os libros envellecen e mudan dun xeito distinto. Cambian de cor, de textura, de dono. Eu teño libros antigos que gardan parte da mente dos propietarios anteriores: o seu nome, a súa firma, as súas anotacións, as páxinas que nunca leron –seino porque estaban sen separar, sen romper, unidas coma siamesas.
Hai ademais outra diferencia que é fundamental: a tecnoloxía de lectura dos libros e sólida e non caduca. A tecnoloxía dixital tamén atopará moitas maneiras de facerse duradeira, conservando as bibliotecas persoais na rede, a salvo de aparatos incompatibles e formatos cambiantes, pero polo de agora ese problema non está resolto, nin moito menos –a ver que facedes dentro duns anos cos arquivos que tedes en disquetes e non vos lembrastes de pasar a outro formato.
Está claro que o máis importante dun libro, normalmente, é o que pon, sexa no formato que sexa. Mais é que os libros -quero dicir, os libros libros- veñen cun equipamento de serie que xa lles gustaría aos “e-books”. Como explica Darío Villanueva, a palabra “e-book” podería traducirse por “portalibro”. Estou de acordo; eses aparatos serán uns excelentes portalibros, mais non creo que se convertan nun substituto dos libros en tan curto prazo. Aínda precisamos da poesía analóxica.
Publicado o 13 May 2009
Cando imos ao médico a facernos unha placa de raios X hai unha máquina que proxecta enerxía que atravesa o noso corpo, e así obtemos una fotografía íntima que mostra cousas que o ollo humano non ve. Parece ser que o Universo ten vocación de fotógrafo, ou de médico, xa que leva toda a vida emitindo radiación de moitos tipos que incide, como non, en todos os seres vivos. Afortunadamente o ollo humano tampouco detecta gran parte desta radiación, porque se fose así quedaría abraiado pola choiva que estamos a recibir continuamente, moitos hipocondríacos non quererían saír da casa, e Michael Jackson tería que construírse unha vivenda de chumbo.
Cada segundo, cada metro cadrado do planeta Terra, recibe algo así como 200 raios cósmicos. Cando remates de ler este texto o metro cadrado no que te encontras terá sido atravesado por uns 12.000 raios cósmicos. Toda unha radiografía natural! Calcúlase que ao cabo dun ano cada persoa recibe unha dose de radiación cósmica cunha enerxía similar á que se recibe con dúas radiografías médicas. E non pasa nada? Pois si, e non. Non pasa case nada porque, como xa contei no texto anterior, o noso corpo é practicamente un montón de nada, de baleiro, transparente a estes raios formados por protóns e electróns. Mais de cando en vez algunha destas partículas tropeza coas partículas do corpo e pode producir algún cambio, algunha mutación: a evolución da vida nútrese en certa medida destes cambios. Nada podería evolucionar se non existise algún tipo de lotería química, e o Universo, con estas fotografías que está a sacarnos, colabora intensa e desinteresadamente.
Os raios cósmicos máis abundantes proveñen dalgún lugar da Vía Láctea (pode que da explosión das estrelas –supernovas–), e tamén proveñen do chamado vento solar, unha choiva de partículas que a nosa estrela favorita está a enviarnos continuamente. Mais hai un tipo de raios cósmicos de altísima enerxía que son un dos misterios máis grandes e interesantes que ten neste momento a ciencia: son partículas que viaxan polo Universo a unha velocidade enorme –case a da luz–, e que teñen centos de millóns de veces máis enerxía que os protóns que aceleramos aquí na Terra cos coñecidos aceleradores de partículas. Teñen tanta enerxía que, en teoría, non deberían nin de existir. Son bastante escasos: en cada quilómetro cadrado cae un… cada século. De onde veñen? Como se aceleran? Non se sabe… aínda.
Os científicos están moi interesados en desvelar este misterio, mais hai un problema: se cae un raio de alta enerxía cada século nun área dun quilómetro cadrado, como facemos? onde poñemos o detector? Como o Universo é moi grande, para facerlle unha radiografía haberá que construír unha máquina fotográfica tamén moi grande. O que se fixo foi pór un detector, si, mais un detector inmenso, de 3.000 quilómetros cadrados, algo así como un terzo da provincia de Lugo. Unha área tan grande recibe raios deste tipo de xeito cotiá, así que problema solucionado. O monstro foi construído por un consorcio internacional, chámase Observatorio Pierre Auger e está plantado na Pampa arxentina. Consta de varios sistemas de detección, entre eles, como dicía no artigo anterior, 1.600 aparatos espallados por esa gran superficie, formando algo así como unha placa fotográfica xigante. Agora hai que esperar a que os científicos tiren moitas fotos, a ver se son quen de verlle a cara a Deus.
(O equipo de investigación de Enrique Zas, do Instituto Galego de Física de Altas Enerxías, profesor da USC, é un dos participantes directos no proxecto do Observatorio Pierre Auger, e coordinador para España do consorcio internacional).
Publicado o 05 May 2009
Unha das conclusións máis estrañas que se pode tirar do quefacer científico é constatar que o Universo está composto, basicamente, de nada. E non me refiro só á inmensidade de espazo que hai entre estrelas, planetas e outros corpos, non; esa conclusión segue a ser válida se tomamos como mostra do Universo unha rocha ou un corpo humano: esencialmente, nada. Terei que explicarme.
Se do que estamos a falar é do Cosmos enteiro, a cousa enténdese sen problemas. Xa o dicía o gran Carl Sagan: se se escolle un punto calquera ao azar dentro de todo o Universo, as probabilidades de que caia, xa non dentro, senón simplemente cerca dunha estrela ou planeta son practicamente nulas. Si, hai moitas, moitísimas estrelas e outros corpos por aí adiante; mais as distancias son tan inmensas, o espazo baleiro que hai entre unha estrela e a veciña son tan enormes (pregunta: cal é a estrela máis próxima ao Sol?), que a materia que forma eses corpos ocupa un espazo mínimo, desprezábel, se o comparamos co resto.
Ben, mais que pasa se volvemos a facer a mesma operación collendo como mostra, non o Universo enteiro, senón un corpo máis ou menos “sólido”: un planeta, unha rocha, un corpo humano. Pasa que Carl Sagan segue a ter razón: as probabilidades de que un punto tomado ao azar dentro do noso corpo tropece con algo de materia volven a ser mínimas. Como é posíbel? Estamos compostos por átomos, unha cantidade impensábel de átomos, materia a esgalla. Cerebro, corazón, pulmóns, ósos… nada?
Case nada. Resulta que, por moitos átomos que teñamos, cada un deles é unha especie de pequeno Universo, no sentido de que os seus elementos están tan separados uns dos outros que, en esencia, pode dicirse que están baleiros. Isto é posíbel porque eses elementos –protóns, neutróns e electróns– son inconcibibelmente pequenos. Un exemplo que nos permite “ver” isto é o seguinte: se supoñemos que o núcleo dun átomo é unha mesa camilla dun metro de diámetro (a que tiña Ramón Piñeiro en Santiago, por exemplo), os supostos electróns dese átomo –que estarían arredor do núcleo– serían uns pequenos puntos situados a uns 100 Km de distancia. Ou sexa, unha mesa camilla en Santiago cuns electróns á altura de Lugo e Ourense. Un círculo que abarca máis de media Galicia. Se escollemos un punto ao azar en Galicia, cantas probabilidades terá de caer precisamente na mesa de Don Ramón Piñeiro? Pois moi poucas (ben, este ano 2009 é probábel que a estatística non sirva, velaí a maxia das Letras Galegas).
Unha proba moi clara de que cada un de nós é basicamente un montón de nada está nos raios cósmicos: son partículas –principalmente protóns– que, provintes do Sol e outras fontes, están a atravesarnos continuamente. Poderían petar contra a materia de que estamos formados e causar desfeitas e mutacións, mais iso pasa moi poucas veces. Os raios cósmicos atravesan o noso corpo sen despeitearse.
(Curiosamente, para estudar os raios cósmicos de alta enerxía, houbo que construír un detector na Pampa arxentina que ocupa 3000 quilómetros cadrados. Si, o dato está ben. Trátase, como non, de 3000 quilómetros cadrados cheos esencialmente de nada: 1600 detectores separados entre si 1,5 Km. Mais esta é unha aventura que contarei a semana que ven).
RSS
