Publicado o 28 Jul 2009
Adiviñar o futuro non é tan complicado, facémolo continuamente e nin sequera nos decatamos, xa que é unha habilidade que está completamente integrada na natureza humana, unha habilidade que explica en gran medida a enorme complexidade do sistema nervioso.
Dentro da cabeza levamos un teatro do mundo que tenta representar o futuro, e para lograr ese obxectivo usamos dúas fontes de información: a que entra polos sentidos e a que temos almacenada na memoria. As mentes que sexan máis eficaces adiviñando o futuro terán unha vantaxe evidente: iso é bo para a supervivencia, e por iso a evolución ten seleccionado aquelas máquinas que mellor fixeron a labor adiviñatoria. Mais, de que estou a falar? Como e que somos quen de predicir o futuro? O encéfalo constrúe unha imaxe particular da realidade, e o obxectivo esencial desa recreación é facer prediccións que sexan útiles para guiar o comportamento do individuo.
Hai prediccións doadas: se hai un penedo que ven directo cara a un, é mellor apartarse do seu camiño. No pasado houbo moitos animais idiotas perdidos que non fixeron adecuadamente esta predicción; a selección natural encargouse de diminuír o seu número dentro das distintas poboacións, e por iso no momento actual esa é, como xa dixen, unha predicción doada para os animais que tivemos antepasados algo mellores nisto das artes adiviñatorias.
Hai prediccións algo máis complicadas: para devolver con precisión e bos resultados unha pelota de tenis que se move a máis de 200 quilómetros por hora é preciso observar con antelación a súa traxectoria, calcular a súa velocidade e, a continuación, predicir en décimas de segundo cales teñen que ser os movementos dos músculos que van mover a raqueta e o corpo. Hai seres humanos moi bos nisto de predicir traxectorias de pelotas de tenis. Tamén hai, por poñer outro exemplo, cabras de feira moi boas en predicir os movementos musculares que teñen que facer para seguir o ritmo da música á vez que tentan non caer de riba da cadeira na que fan os seus malabarismos.
Outras prediccións esixen, ademais da entrada de información sensorial, unha gran capacidade de almacenamento memorístico do cal poder botar man. Por exemplo, no xadrez, terán unha vantaxe moi importante aqueles xogadores que poidan predicir un maior número de movementos.
Estes non son máis que exemplos para centrar un pouco o tema, porque en realidade poucas cousas das que facemos están libres do aroma dos augures. Dos augures de verdade, eses que melloran as posibilidades de supervivencia daqueles individuos que os levan dentro. Os outros, os de mentira, pitonisas, adiviños, videntes e quiromantes, parece que son bastante inmunes á selección natural, curiosamente tamén debido á idiotez, pero non á súa, senón á da xente que lles fai caso.
Publicado o 15 Jul 2009
Pasear polos cantís altos e brancos que hai preto da cidade inglesa de Dover é como andar a lombos dun xigante durmido. Esas inmensas paredes de rocha están formadas pola acumulación, no fondo dun antigo mar, de restos calcarios de organismos microscópicos. Son, literalmente, montañas construídas pola vida ao longo de millóns de anos. O propio ar que respiramos é, tamén, produto da actividade da vida que, a través da fotosíntese, encheu e enche a atmosfera de osíxeno.
Agora sabemos que o planeta Terra é un xigante, mais moi esperto. A cortiza terrestre non é a superficie pasiva á que se agarran as plantas e pola que corren os animais, senón que fai parte do propio ciclo da vida, e está en grande medida construída e modelada polos seres vivos. O mesmo ocorre coa auga dos océanos e os gases da atmosfera: son parte da vida. Esta concepción do super-organismo Terra é parte común da ortodoxia científica actual, mais a evolución da idea non foi doada, xa que durante moito tempo a maioría dos científicos consideraron que a atmosfera, os océanos e a superficie terrestre formaban un escenario fixo e independente onde se representaba o drama da vida.
A idea non é nova. Un pensador transversal, Jacques Grinevald, sintetiza a evolución e importancia deste concepto dicindo que “o sistema natural do planeta Terra, chamado Natureza por Humboldt, Biosfera por Vernadsky, Gaia por Lovelock e ecosfera por outros, é un concepto fundamental para a busca relixiosa, filosófica e científica dunha resposta á cuestión de que é a vida?”. Vladimir Ivanovich Vernadsky (1863-1945) foi un gran científico ucraíno, tristemente ignorado por occidente, que desenvolveu na súa obra “A Biosfera” (1926) a idea de que “a vida non é un fenómeno externo ou accidental da cortiza terrestre. Está intimamente unida á estrutura da cortiza, fai parte dos seus mecanismos e realiza funcións esenciais para a existencia deses mecanismos”. Remata Vernadsky o seu libro dicindo que “a vida forma unha unidade, indivisíbel e indisoluble, no que todas as partes están interconectadas entre si e co medio inerte da biosfera. No futuro este concepto estará, sen dúbida, apoiado sobre unha base precisa e cuantitativa”.
As ideas esenciais de Vernadsky son practicamente idénticas ás desenvolvidas a comezos dos anos 70 do século pasado por James Lovelock e Lynn Margulis, que chamaron “hipótese Gaia”. Calquera historiador podería concluír facilmente que estes dous autores retomaron as ideas do ucraíno, ás que aportaron esa base “precisa e cuantitativa” que lle faltaba. Certo que lle deron esa base, mais sen sabelo.
Aínda que pareza mentira, Lovelock e Margulis descoñecían por completo a obra de Vernadsky cando propuxeron a hipótese Gaia. Aínda que siga parecendo mentira, o libro “A Biosfera”, que fora publicado en ruso en 1926, foi editado por primeira vez en Inglés en… 1997! Son cousas que pasan.
Ler o libro de Vernadsky é algo así como encontrar nunha tumba exipcia a fórmula da Coca-Cola. Vaite ti a saber cantas ideas novas -ou non tan novas-, interesantes e revolucionarias están agora mesmo a bulir por aí adiante, e nós sen decatarnos, ou facendo que non nos decatamos porque aínda non temos a cabeza preparada para recibilas.
Publicado o 07 Jul 2009
Recomendar libros é un deporte moi recomendábel, sobre todo para a cabeza; debería de practicarse máis. Así que vou comentar algúns, sobre ciencia, para que o vicio comece a empapar esta sección. Acabo de meterme na miña biblioteca a escoller tres libros, así sen darlle moitas voltas. Un é medianamente recente, outro é un clásico do século pasado, e finalmente unha marabillosa obra de divulgación de 1877.
Javier Sampedro é un dos mellores xornalistas e divulgadores de ciencia que hai en España. Ten a vantaxe –grande– de que antes foi científico –dos bos–, así que sabe do que fala –normalmente. Sabe do que fala cando escribe sobre xenes e bioloxía, xa que ese foi o seu campo de traballo cando vestía de branco. Hai uns anos decidiu poñer un pouco de calma no turbulento mundo dos xenes e da evolución, e escribiu unha obra que é unha porta práctica, simple, directa e convincente para todos aqueles que queiran entrar e mirar como está o panorama do coñecemento neste campo da ciencia que tan directamente nos toca: “Deconstruyendo a Darwin”. Un menú moderno, un bo aperitivo.
Cambiemos de prato. Os clásicos, en ciencia, teñen un problema, e é que case ninguén os le, porque existe a convicción de que ao tratarse de ciencia as obras actuais van substituíndo ás antigas e estas últimas xa non é preciso nin miralas. Claro que existe unha renovación constante mais, como xa suxerín noutro momento, hai ideas que non son tan doadas de substituír. Se aínda por riba resulta que a obra é un polémico e maltratado percorrido histórico-filosófico sobre o funcionamento da ciencia, o pobre libro pode acabar facilmente ignorado. Thomas S. Kuhn escribiu a mediados do século pasado unha obra esencial para calquera científico, “A estrutura das revolucións científicas”. Con todo, coñezo a escasísimos científicos –e non científicos– que teñan lido a obra –incluso que a coñezan– e, por iso, os que falan dela, facendo un refrito sobre a base de referencias imprecisas, meten o zoco estrepitosamente. Se queres afondar no devir histórico da ciencia, podes comezar por este libro.
Imos ir algo máis lonxe. En 1877 Thomas H. Huxley escribiu un excelente libro de divulgación titulado “Physiography. An introdution to the study of Nature” (Fisiografía. Unha introdución ao estudo da natureza). Desgraciadamente pouco coñecido e pouco traducido. Resulta en certo modo desacougante que hoxe en día se estean a editar non poucos libros de divulgación de ciencia certamente mediocres, repetitivos e repletos de erros, cando hai obras brillantes agachadas nos andeis ás que non hai maneira de que se lle vexa a luz. A estratexia docente utilizada por Huxley neste libro é moi avanzada e, salvo algúns pequenos detalles, pode lerse perfectamente como unha obra adaptada ao coñecemento actual. A versión orixinal en inglés é relativamente fácil de encontrar, e tamén hai unha tradución-adaptación ao francés (“Physiographie”). Se podes ler nalgún deses idiomas, adiante! Seguro que te sorprende a ciencia popular que escribía o habilidoso Huxley.
Podes encontrar calquera dos libros comentados en abebooks.com
RSS
