Publicado o 24 Mar 2010
Dentro do cranio temos un montón de neuronas, miles de millóns. O momento no que máis temos é cando somos rapaces, ao finalizar o desenvolvemento do encéfalo. Logo van morrendo pouco a pouco, continuamente, inexorablemente e, como é un tecido cunha capacidade limitada de renovación, cada vez van quedando menos. Calcúlase que perdemos algo así como unha neurona por segundo; desde que comezaches a ler este texto xa perdiches algo así como 15 neuronas!
Ao cabo de toda unha vida, con este ritmo constante de morte de células, perdemos aproximadamente un 3 % do total. É unha porcentaxe baixa e normalmente hai neuronas suficientes para que o sistema funcione máis ou menos ben. Pero nalgúns casos a taxa de morte neuronal é máis alta e iso pode notarse ao chegar a certas idades: enfermidades como o Alzheimer ou o Parkinson son manifestacións dunha excesiva perda de neuronas. Paradoxalmente estas enfermidades son máis comúns agora que séculos atrás, cando a medicina estaba menos desenvolvida: a xente vivía menos anos e por tanto estes males, que son en certa medida produto do paso do tempo, non chegaban a manifestarse.
A que se debe esta incapacidade do sistema nervioso central para reproducirse? Como é que as neuronas do encéfalo non se multiplican coa mesma facilidade que o fan os glóbulos vermellos ou as células da pel? Hai cando menos unha razón importante: as neuronas que levamos dentro do cranio son o substrato da nosa individualidade, da consciencia, da memoria, de todos os recordos que imos acumulando desde rapaces. Cada día, cando espertamos pola mañá, somos a mesma persoa que o día anterior, recoñecemos o noso “eu”, e iso é así porque o armazón sobre o que se apoia a individualidade -as neuronas e as súas conexións- se mantén ao longo do tempo. Se o sistema puidera reproducirse coa mesma facilidade que o fan outros tecidos, sería moito máis difícil manter a estrutura da individualidade, manter o “eu” e a memoria ao longo do tempo.
Mais ollo, que as neuronas sexan as mesmas non quere dicir que o encéfalo sexa un sistema ríxido: as conexións que establecen as neuronas entre si mudan coa experiencia, e iso permite o desenvolvemento da memoria, a aprendizaxe de tarefas novas e a recuperación logo de sufrir algún tipo de lesión. O sistema nervioso é estábel pero, ao mesmo, moi plástico. A perda paulatina de neuronas pode compensarse facendo traballar á máquina: aprendendo cousas novas, estimulando a curiosidade, afrontando retos cognitivos.
Nota: en xeral considérase que as neuronas dos seres humanos non se reproducen. Isto é esencialmente certo. Con todo, hai poucos anos descubriuse que nalgunhas rexións do sistema nervioso están a nacer neuronas continuamente ao longo de toda a vida. Pode que estas neuronas estean implicadas na formación de novas memorias, mais aínda non se coñece con detalle a extensión nin a magnitude deste proceso.
Publicado o 02 Mar 2010
O 20 de febreiro de 1835 un gran terremoto destruíu por completo a cidade chilena de Concepción. É un terremoto coñecido porque Darwin, que andaba por alí, deixou escrita unha crónica do suceso. A experiencia serviulle para comprender que nin sequera a solidez da Terra é inmutábel. Hai uns días, cunha curiosa precisión xerada polo caos interno do planeta –175 anos e 7 días despois– a mesma rexión de Chile volveu sacudirse con forza, como querendo desfacerse deses pequenos seres que constrúen casas e estradas enriba da súa pel. Chile sofre terremotos decotío, así que a coincidencia na data non ten ningún misterio. Mais a explicación destes fenómenos cataclísmicos si que era un misterio hai 175 anos. Esa é unha diferenza esencial entre aquel terremoto de 1835 e este de 2010: agora temos unha teoría científica coherente que explica o tremor. Antes só había brétema.
A teoría que explica estas sacudidas do bicho Terra chámase Tectónica de Placas: a cortiza terrestre é un puzzle formado por varias placas que andan a moverse –varios centímetros cada ano–, de tal xeito que tropezan unhas con outras, formando montañas, fosas submarinas, volcáns, terremotos, e cousas así. Esta teoría, que a maioría da xente ten bastante ben asimilada é, aínda que non o pareza, un logro moi recente da ciencia, xa que foi desenvolvida a mediados do século XX. A semente máis importante foi un libro publicado en 1915 –precedido por varias charlas nos anos anteriores– polo científico alemán Alfred Lothard Wegener: “A orixe dos continentes e océanos”.
Nese libro explicaba e argumentaba a súa teoría da mobilidade continental –parece ser que mal traducida como “deriva continental”. Como pasou tantas outras veces, ao principio a maioría de científicos non lle fixo moito caso. Logo de publicar o libro, este meteorólogo e xeofísico seguiu traballando en varios temas afíns, como a formación dos cráteres da Lúa ou a historia do clima (paleoclimatoloxía). En 1930, cando estaba en Groenlandia nunha das súas expedicións, foi vítima dunha tormenta e morreu no medio da neve. Foi encontrado na primavera do ano seguinte, envolto no seu saco de durmir e nunha pel de reno. E alí segue, protexido polo xeo; vítima da natureza cambiante dun planeta que el axudou a descifrar (a foto que acompaña este texto mostra a Wegener e a Rasmus Villumsen, compañeiro groenlandés na mesma expedición, pouco antes de morrer os dous). Foi anos máis tarde cando outras evidencias científicas –como a expansión dos fondos oceánicos– deron credibilidade á teoría de Wegener e cristalizaron na teoría actual da Tectónica de Placas.
Un dos froitos máis sobresaíntes da ciencia é a capacidade de predición e, con todo, predicir un gran terremoto segue a ser moi complicado: a escala e o número de variábeis que están en xogo son enormes. Mais, co tempo –o grande construtor–, a información será máis abundante e precisa e as predicións serán mellores e, entre outras cousas, axudarán a salvar vidas. Outro produto da ciencia, a predición meteorolóxica, que é tamén extremadamente complexa, é utilizada decotío, moitas veces cunha precisión desconcertante. Arroupados pola pitonisa científica, podemos chegar un sábado a casa, fechar fiestras e portas, acender a cheminea, sentarnos comodamente no sofá e, lendo tranquilamente o xornal, agardar a chegada de Cintia. Tarde ou cedo, con máis ou menos xenio, sabemos que vai pasar
RSS
