Búmerang: Axentes

Pablo Fanego é comisario independente de exposicións e licenciado en Belas Artes pola Universidade de Vigo. As súas iniciativas máis recentes foron a exposición colectiva “How soon is now“, o proxecto de arte e espazo público en Santiago de Compostela “A Cidade Interpretada” e a exposición individual de Alicia Framis, “Secret Strike“, no Centro Galego de Arte Contemporánea. A súa traxectoria profesional anterior está sobre todo vencellada á Fundación Luis Seoane da Coruña, onde traballou nos seus departamentos de Exposicións e Investigación. Neste centro dirixiu ou coordinou proxectos expositivos e editoriais como “En tiempo real. El arte mientras tiene lugar”, “Trompe-la-memóire. Historia y Visualidad” ou “La Construcción del Espectador”. Tamén co-organizou diversos obradoiros e actividades relacionadas coa arte contemporánea, como as xornadas realizadas coa participación da Universidade Internacional Menéndez Pelayo “Diseño de los Pasajes”, “Wrong Site. Arte y Globalización” ou “Estructuras sin Poder. El museo interpretado”.

1. Como definirías o posicionamento do comisariado de proxectos dentro da engrenaxe do sistema da arte actual peninsular?

O rol mediador do comisario coñeceu sen dúbida o seu apoxeo nos últimos dous lustros, ao redor dos contextos múltiples xerados pola globalización e o multiculturalismo. Moitas das transformacións decisivas da arte recente debéronse en grande medida a acción de contados comisarios que catalizaron as novas condicións do presente e apadriñaron unha nómina de artistas baixo as súas ideas. Pero tamén é certo que co tempo produciríase certa inflación da figura do comisario como aquela persoa quen de surfear pola contemporaneidade, equiparado en audacia e creatividade co mesmo artista.
Se ben no panorama peninsular coido que esta afinidade entre artistas e comisarios non se produciu dun xeito tan enriquecedor, e a práctica curatorial entendíase dun xeito máis estanco, sen unha verdadeira negociación dos límites e unha comprensión do significado da arte inserida en contextos tan flutuantes. No noso país as institucións e o mercado conforman circuítos pouco educados e demasiado pechados, e tanto o artista como o comisario atopan aínda grandes dificultades para desenvolver unha verdadeira práctica independente.

2. Desde a túa experiencia como comisario do proxecto A cidade interpretada, como analizarías a celebración dos proxectos recentes Münster, Documenta 12 ou Bienal de Venecia?

Desta vez non se observará un punto de inflexión como cando os tres eventos coincidiran no verán do 1997, e dun xeito claro definíronse moitos dos lugares comúns da arte actual. En calquera caso, os rumores de decepción que acompañan invariablemente a celebración destas citas periódicas é proporcional á grande expectativa que as rodean. Münster é algo único, un modelo a seguir para calquera proxecto de arte pública que privilexie a experiencia do espazo. A ‘estilizada’ proposta de Documenta12 pode ser vista como unha discutible boutade, pero atopeina a lo menos desafiante, unha reflexión correctora que se autocontempla no espello do seu propio mito. Non estiven en Venecia, pero parece que o argumento de Robert Storr foi algo pobre e regresivo.

3. Recomenda un proxecto que se esté a desenvolver a nivel internacional

Comeza o ciclo Passengers no Wattis de L.A, unha exposición in progress que xoga cos modos de construírse as mostras individuais ou colectivas en museos. Finaliza este ano “Becoming Dutch” no Van Abbemuseum de Eindhoven, un programa expositivo e discursivo sobre a conformación das identidades culturais e nacionais, e tamén conclúe “Unitednationsplaza” en Berlin, unha especie de academia libre onde diferentes axentes artísticos cruzaron interesantes ideas.

4. Pensa nun proxecto que che gustaría facer/potenciar ou que consideras necesario en Galicia, deste a túa perspectiva foránea.

En Galicia é prioritario consolidar as traxectorias dos tres museos de arte contemporánea, son referentes fundamentais para a comunidade artística que favorecen a existencia doutros foros e espazos activos. Na nosa rexión compre ademais potenciar a profesionalización do sector cultural e o diálogo co exterior. Algo que me asombra como comisario procedente da Facultade de Belas Artes de Pontevedra é que quince promocións non serviran para visibilizar certa relación frutífera artista-comisario, como contribución á creación de canles de recepción artística e diálogo coas institucións. É sobre todo un problema de mala aprendizaxe, de nulo coñecemento daquilo que require a xeración dun contexto funcional de produción. Considero moi necesario traballar neste baleiro, favorecendo intercambios internacionais, axudas á produción, residencias…

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen o debuxan o panorama creativo presente?

Coido que o momento actual da arte caracterízase pola sensación de resaca das novidades que irromperon con forza no tránsito á presente década. Poderiamos estar inmersos nunha especie de intransición prolongada, de xeito que veremos por algún tempo traballos algo repetitivos sobre os tópicos desta envolvente cultura contemporánea. A arte nunca gozou de tanta mobilidade e proliferación de nomes, pero o mercado global tamén fomenta o mimetismo e a falla de autenticidade.

Susana Cendán é licenciada en Xeografía e Historia pola USC e Doutora en Historia da Arte Moderna e Contemporánea pola Complutense de Madrid. Profesora, desde 1999, de Teoría e Historia da Arte na Facultade de Belas Artes de Pontevedra e, desde 2004, de Historia e Teoría da Arte e da Moda na Escola Superior de Deseño Téxtil e Moda de Galicia. Dentro da súa actividade profesional destaca a etapa como coordinadora do Departamento de Educación do CGAC (1995-1998) e a asesoría cultural na posta en funcionamento do Centro de Arte Torrente Ballester de Ferrol (1999-2000). Comisaria de diversas exposicións, na actualidade exerce de crítica de arte no programa “Miraxes” da TVG, sendo en anos pasados do “Diario Cultural” da Radio Galega e na Voz de Galicia; vén de comisariar a mostra colectiva “Afinidades selectivas” na Casa Galega da Cultura en Vigo.

1. Desde o teu labor profesional, ¿cómo definirías o rol da crítica de arte e do comisariado dentro da engrenaxe do sistema da arte actual?

Evidentemente o crítico é unha figura clave no desenvolvemento da arte na actualidade. Clave e poderosa. A súa axuda á hora de promover a determinados artistas é máis ca unha evidencia. Sen embargo, debe de haber algo máis que un dedo que bendiga e sinale con total impunidade desde as alturas. A existencia dunha relación de aprendizaxe mutua, de intercambio de impresións e coñecementos entre crítico e artista, incluso entre institucións, é unha esixencia que se me antolla imprescindible.
En canto aos comisariados, é un tema tan aberto que parece que todo vale. Penso que a labor dun comisariado pecha un alto grao de profesionalidade e responsabilidade, debe de ensinar algo. Adoro as exposicións nas que aprendo cousas, que me abren novos horizontes, que, dalgunha maneira, axúdanme a comprender o mundo no que vivo. Non entendo o gasto que se fai en comisariados inútiles, con catálogos carísimos, por parte dalgunhas institucións, porque non están achegando nada. Non nos descobren nada. Simplemente están aí, ensimesmadas nos seus fastosos presupostos, sen ningún nivel de esixencia ou de contactar cunha realidade en permanente transformación.

2. Desde a túa experiencia docente, como advirtes a situación actual da Facultade de Belas Artes de Pontevedra e o seu lugar no panorama galego.

A situación da arte en Galicia e fóra dela non se pode entender sen a labor que vén desempeñando a Facultade de Belas Artes. Mira ao teu arredor e comprobarás que o noventa por cento dos artistas que neste momento teñen unha visibilidade, que están aportando frescura e solidez ao discurso intelectual e estético proceden da facultade. Parece que queda mal que eu o diga porque traballo alí, pero síntome orgullosa de formar parte dun proxecto que me permite ver, continuadamente, resultados tan estimulantes. Evidentemente non somos perfectos, queda moito camiño por andar, e estamos nelo. Pero o que podo asegurar é que se traballa moitísimo, porque a creatividade é algo que tes que alimentar constantemente, non só en horario de oficina….

3. Recomenda un artista ou grupo de artistas galegos novos que, ao teu parecer, reúnen valores singulares e de recoñecemento.

Non creo moito nos grupos. Nin nas xeracións. Constantemente están saíndo artistas interesantes. Afortunadamente é un ciclo interminable, por moito que os agoireiros se empeñen en afirmar o contrario. Tampouco vou a mencionar nomes concretos. Téñoo feito, pero despois arrepíntome moitísimo… So che direi que o nivel dos nosos artistas non ten nada que envexar ao dos artistas do resto do mundo. Outra cosa é a proxección. A visibilidade e a supervivencia dos mesmos nun sistema que tende a primar a novidade e a xuventude. E xa sabemos o que pasa cando eses son os criterios a seguir….

4. Pensa nun proxecto que che gustaría facer/potenciar ou que consideras necesario en Galicia.

O que me parece fundamental, non só para Galicia, senón para o resto do estado é que a arte, e as súas institucións, se independicen da política. A arte debe funcionar de maneira totalmente autónoma, coma sucede noutras partes do mundo, no British Council, por exemplo, creo que sería un bo modelo a seguir. Non é normal que cando se destitúe a un político, arrastre na caída ao director dun museo e a todo o seu equipo. Neste sentido, en Galicia levamos vivido situacións autenticamente kafkianas. Os políticos pasan, e a formación dun bo equipo de profesionais require un tempo e un esforzo –humano e material- co que non se debe xogar.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen ou debuxan o panorama creativo presente.

Sen lugar a dúbidas o pluralismo. Non hai unha liña única, un estilo predominante. Isto, a pesar de ser un tema controvertido, paréceme extraordinario, explicar ou entender a historia dende disciplinas variadas: a moda, o debuxo, a música, o videoclip, a pintura, as culturas urbanas… Moita xente non pode entender que goces da mesma maneira contemplando a madonna de Antonello de Mesina ou un vídeo de Joan Jonas, unha exposición de Patinir no Prado ou unha retrospectiva de Bernhard Wilhelm en Amberes. Eu gozo con todo por igual. E síntome moi afortunada. Afortunada de non pórme límites… a vida xa ten bastantes.