Búmerang: Axentes

Chus Martínez Domínguez (Tui, 1976) é licenciada en Historia da Arte pola Universidade de Santiago de Compostela. Na súa actividade profesional destaca a tarefa como crítica de arte nas revistas Artnotes e Arte Contexto, e colaboradora como crítica de libros de arte no programa Libro aberto da TVG. Foi co-comisaria da mostra “Fisuras no cotián. 9 narradoras no relato da violencia” (Casa da Parra, 2006) e está preparando unha exposición sobre arte e xénero en Galicia para o Auditorio de Galicia. Colaborou en revistas como Interesarte e Tempos Novos, así como en diferentes catálogos de institucións públicas e privadas, como o CGAC, a Deputación da Coruña ou o Museo Barjola, entre outras. Sobresae a súa importante labor como coordinadora de contidos do espazodocumental.net, unha páxina web onde se recompila o traballo de artistas actuais galegos, e dun libro de inmediata publicación co mesmo nome que recolle reflexións e entrevistas de diversos axentes galegos.

1. Desde a túa experiencia no ámbito da documentación relacionada coa arte actual, especialmente na coordinación da páxina web Espazodocumental.net, como observas esta labor no presente? Cales serían as claves que definen este proxecto?

Cada vez son máis comúns proxectos ou servizos de información e documentación no marco da cultura, o que supón unha vontade de adaptación a novos xeitos de investigar e de difundila, polo que se fai necesario establecer unha nova orientación das actuacións tradicionais nas unidades de información cultural.

A divulgación das novas tecnoloxías, e de internet concretamente, están a abrir posibilidades ilimitadas no mundo da creación, especialmente nas artes visuais; inciden directamente nos espazos culturais ao facer posible a difusión gratuíta dunha prolífica cantidade de contidos artísticos heteroxéneos. O sitio web espazodocumental.net (www.espazodocumental.net) pensouse, entre outros moitos obxectivos e bases, como unha ferramenta pública de acceso ao patrimonio artístico contemporáneo en Galicia, neste caso a produción de artistas galegos ou vinculados co noso contexto. Ademais, as posibilidades da rede permiten engadir outras morfoloxías da información ademais do texto, como imaxes e son, polo que as relacións coa arte estréitanse e convértense en imprescindibles, como se evidencia na información que recolle este sitio web.

Os centros documentais evolucionan parellos ás esixencias da información, converténdose en plataformas dinámicas; no caso do espazo documental empregáronse as tecnoloxías da comunicación como vehículo fundamental para dar a coñecer a documentación achegada polos artistas que aceptaron a invitación do Proxecto-edición, que perfilou eses campos ou áreas de información susceptibles de estudo. Definiría o espazodocumental como un xermolo de opcións de traballo, unha vertente aberta de relacións con diversos proxectos; un deles será a publicación do libro espazodocumental.net, que verá luz nas vindeiras semanas.

2. Recomenda outras iniciativas ou proxectos que dentro desta tarefa de recompilación, arquivo e documentación de creación contemporánea da rede se estean a desenvolver na actualidade?

Hai moitas iniciativas deste tipo pero destacaría o que se está facendo en Portugal e no resto do Estado, xa que en definitiva son as que máis nos afectan, desde o punto de vista do comisariado e critica de arte, á hora de enriquecer o noso traballo. No Estado están a desenvolverse moitos proxectos documentais interesantes, útiles para o coñecemento artístico e creativo contemporáneo, tanto na rede, como a base lusa Anamnese, desenvolvida por Miguel von Hafe Pérez ou Arteder, unha completa base de datos de artistas vascos, e tamén físicos, comprendidos como lugares de consulta nunha relación co centro, como o Arxiu_Dossiers do Centre d’Art Santa Mónica, a Biblioteca-Centro de Documentación do MUSAC, ou o Centro de Documentación do Patio Herreriano, todos eles cunha detallada ordenación e ferramentas de consulta.

3. Asumindo a sempre complicada tarefa de singularizar ou destacar nomes, gustaríame que nos recomendases algún nome da creación actual galega que consideres significativo.

Continuando cos traballos iniciados cando co-comisariei: “Fisuras no cotián” na Casa da Parra, ou a que estou preparando sobre arte e xénero para o Auditorio de Galicia, destacaría a labor que veñen desenvolvendo moitas novas artistas como Loreto Martínez Troncoso, Mónica Cabo, Mar Vicente, Antía Moure, Maribel Castro, Amaya González Reyes, Sara Fuentes ou Sara Sapetti, entre outras moitas. Penso que están realizando interesantes proxectos, moitas traballando fóra de Galicia, ampliando as súas posibilidades, moitas nadas noutras xeografías, moitas apostando por linguaxes pouco explorados na creación galega, ofrecendo pautas de renovación e expectativa. Hai outras moitas da xeración que iniciaron o seu labor nos noventa, como Carme Nogueira, Almudena Fernández ou Mar Caldas, que considero indiscutibles na construción dun mapa da creación galega actual.

4. Pensa nun proxecto que che gustaría facer ou que consideras necesario en Galicia.

Despois de encargarme da edición da publicación espazodocumental.net recollín de primeira man as necesidades críticas dos artistas e dos diversos axentes galegos respecto ao contorno galego; destacaría como urxente a creación dun centro de produción, un espazo interdisciplinar que facilitase a conexión do artista coa produción, axilizando a súa conexión pública, xerando lugares de debate. Tamén considero moi necesario reforzar o apoio aos novos comisarios e axentes culturais, facilitando a súa incorporación na engrenaxe artística, con diversas iniciativas, entre as destacaría o actual máster Arte, Museoloxía e crítica contemporáneas da USC en colaboración co CGAC. Así mesmo é importante seguir potenciando as tarefas de documentación e rexistro do material que se xera ao redor de produtos expositivos, dos diferentes proxectos.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen o debuxan o panorama creativo presente?

Cando penso en tendencias ou liñas, penso sobre todo en estruturas, en lugares de intercambio, de diálogo e proxectos; penso que son as infraestruturas, tanto oficiais como aquelas relacionadas coa cidadanía, as que están a marcar e deben marcar as pautas da creación actual. Sobre todo cara ao proxecto, este termo que usamos indistintamente e que en moitos casos non chega a ser claro, máis ben todo o contrario. Tamén destacaría temas comúns como a comunicación, o lugar-paisaxe ou o social que serven de debate para liñas transversais, sempre necesarias, abrindo capítulos que foxen das etiquetas. De todos os xeitos, penso que o máis significativo seguen a ser as conexións, a evolución dos produtos e, sobre todo, o afianzamento desas relacións, acadando unha escena artística activa.

Juan de Nieves (A Coruña, 1964) é licenciado en Historia da Arte Moderna e Contemporánea pola Universidade de Santiago de Compostela en 1987. Dentro da súa actividade profesional foi Conservador do Centro Galego de Arte Contemporánea entre 1994 e 1998, técnico de exposicións no Consorcio de Museos da Comunidade Valenciana en 1998-99, incorporándose desde ese momento como xefe de exposicións ao Espai d’art contemporani de Castelló (EACC), sendo director artístico desta institución desde finais de 2004 até marzo de 2008. Foi comisario de diferentes exposicións, entre as que destacan “Contemporane@ 02. Plataforma de proyectos” (2002), “Contemporane@ 05. Interferencias en la ciudad y sus paisajes asociados” (2005), “Atención: Algunas vueltas más para llegar…Un proyecto de Angel Vergara” (2007), “Cantos Cívicos. Un proyecto de NILC” (2007), “Daniel Buren. Les Cabanyes de ceramica i espill” (2006) no EACC; “Laughing Allowed” para a galería ad hoc (2004); “Isaac Pérez Vicente: la luz en la sombra” (1996) no CGAC; “Incidentes” (1995) na Casa da Parra; “Sida. Pronunciamiento y acción” (1994) no Pazo de Fonseca; ou “O proceso abstracto. Artistas galegos, 1950-1979” (1993) no Auditorio de Galicia. É membro de ADACE, Asociación de Directores de Arte Contemporánea de España.

1. Durante catro anos dirixiches o Espai d’art contemporani de Castelló (EACC). Como valoras a situación actual dos centros de arte en España?

Creo que ante a proliferación de centros de arte contemporánea nas últimas décadas é necesario exercitar unha mirada crítica. É certo que en moi pouco tempo, as diferentes administracións que integran o Estado español puxeron en marcha unha nutrida rede de centros, pero reflexionouse pouco sobre a creación de modelos. Por suposto esta é unha tarefa que corresponde fundamentalmente aos directores ou directoras dos mesmos, pero bótase de menos un espazo de debate previo no que analizar as condicións específicas de cada comunidade e que posteriormente poida dar sentido á elección de cada modelo. Témome que en España actuouse con demasiada rapidez. Desde as instancias políticas a prioridade foi sempre crear unha estrutura física, unha arquitectura que sirva de icona cultural, pero esquécense os contidos e as estratexias, en definitiva, a inserción dese contedor nun contexto.

Case todos os centros en España comezaron as súas traxectorias desde esta falta de debate. As administracións terían que xerar espazos previos de estudio e contar cos profesionais adecuados para o seu funcionamento. Hai moitos aspectos sobre os que debater antes de poñer en marcha unha estrutura museística. Os resultados destas “oficinas” previas garantirían sen dúbida un mellor funcionamento posterior.

Respondendo con máis precisión á pregunta, creo que a maior parte dos centros en España son herdeiros deste proceso acelerado. As administracións esixen tempos rápidos e resultados inmediatos; se a isto sumamos a dotación de presupostos moi axustados na maior parte dos casos, podemos concluír que os centros non poidan dedicar toda a enerxía necesaria para construír unha identidade propia e produtiva.

2. E como advirtes e definirías no presente a figura do director de centro de arte?

Creo que o director ou directora dun centro debe de ocuparse de definir as liñas de pensamento que quere aplicar á estrutura que dirixe. Para que poida cumprir esta tarefa é absolutamente necesario contar cunha dirección xerente que comprenda perfectamente a liña programática do director/a, e dese modo facilitar e axilizar as tarefas burocráticas e económicas coa finalidade de que non interfiran no sempre delicado proceso de xestión e produción de cada proxecto. Evidentemente esta situación ideal non soe darse na realidade; en primeiro lugar porque as xerencias soen pertencer ás administracións públicas, polo tanto descoñecen as particularidades dun centro de arte contemporánea. Aquí comezan os problemas da maior parte dos centros.

Un director/a debe garantir unha relación máis que fluída co contexto. Non falo soamente das relacións institucionais, que son necesarias por suposto, senón dun achegamento coa sociedade, cos axentes diversos que compoñen cada comunidade.

Na miña opinión un director non é un programador de exposicións e eventos, senón un intelectual que sexa capaz de xerar espazos críticos.

3. Levas máis de dez anos fóra de Galicia, destacando na túa etapa profesional galega, entre outras tarefas, como conservador do CGAC. Como advirtes, desde a distancia, o presente da arte galega, desde as infraestruturas ou os axentes?

A pesar de que non puiden manter un contacto tan estreito como me tivera gustado, intúo que as cousas cambiaron moito en Galicia nestes dez anos. Sen querer excluír a outras institucións que sen dúbida están cumprindo unha función importante, creo que as políticas do CGAC e o MARCO están xerando un clima interesante e plural. Paréceme adecuada a reflexión que o CGAC quere levar a cabo co proxecto “Situación”. Non coñezo os detalles pero creo que é fundamental levar a cabo un proxecto de debate público con todos os axentes implicados para interrogarnos sobre os cambios destas últimas décadas. Sería importante que se xerase un observatorio activo da situación artística desde Galicia e que transcendera a produción local, favorecendo unha política en rede con outras comunidades dentro e fóra de España.

Igualmente o MARCO de Vigo está en condicións de protagonizar estes procesos de reflexión. O traballo desenvolto por este centro ao longo dos últimos anos situouno como espazo de referencia cunha gran proxección mediática.

Pero ademais das actuacións destes dous importantes centros, quizais falte en Galicia a creación doutras plataformas dedicadas por exemplo á produción artística. Como sucede con outras comunidades do Estado español, a conexión entre institucións segue sendo débil. Penso nas facultades de belas artes, por exemplo, non sempre presentes nos circuítos de difusión da arte, nos museos, pero tamén ao contrario. Durante o meu tempo en Valencia e Castellón, tratamos de impulsar un achegamento entre a institución museo e a universidade, pero non é doado encontrar as complicidades necesarias para que este se produza e xere rendibilidades.

En resumo, penso que existen as estruturas (pensemos tamén na Bienal de Pontevedra, cunha longa tradición en Galicia) pero falta cohesión.

Están por crear novos modelos para a produción de coñecemento, e este creo que é o reto ao que nos enfrontamos para o futuro, en Galicia e fóra de aquí tamén.

4. Recomenda un centro de arte ou institución internacional que che interese polo seu valor crítico e actual.

Sempre pensei que a institución ideal é aquela que pode liberarse dun espazo estable. Evidentemente non quixera borrar dun plumazo os museos e centros de arte contemporánea. De ningún xeito. Pero como dicía antes creo que son máis importantes as actuacións que os edificios. Pensemos nunha axencia como Artangel en Londres, traballando case exclusivamente na esfera pública con traballos de longo percorrido. Creo que é necesario estar máis pendentes dos procesos e obter proveito das rendibilidades que se poidan xerar nestes tempos nos que a obra está en curso.

Seguindo en Londres, interésame especialmente a política en torno á arquitectura da Serpentine Gallery. A creación dun pavillón anual a partir do cal xerar un espazo de debate no que artistas, arquitectos e outros axentes poidan establecer novas liñas de actuación.

O programa de arte pública de Stroom den haag en Holanda actúa tamén nesta dirección, coa posibilidade de que moitos dos proxectos se convertan en plataformas estables para a cidade.

Paréceme que en España, necesitamos este tipo de propostas de fondo, non suxeitas á rixidez dos procesos burocráticos, sempre condicionados por multitude de factores alleos á reflexión e ao debate.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen ou debuxan o panorama creativo presente?

Máis que nunca esa pregunta é imposible de responder sen resultar tendencioso. Se respondese que todo tende cara ás políticas electrónicas, en paralelo aos contidos que se impoñen desde o ámbito da comunicación, deixaría de lado todo un repertorio de propostas que, desde formatos e estratexias moi diversas, establecen unha conexión necesaria co ámbito do público.

A miña experiencia fálame dunha escena híbrida hoxe en día, moi permeable para desencadear procesos de colaboración. A interacción entre a arte e a escena pública ten un amplo camiño por diante.

Así, urxe pensar nun novo entendemento da arte pública na realidade actual e reinventar o seu rol nesta nova situación. É certo que a arte nunca pode resolver conflitos directamente, pero pode facilitar espazos para a reflexión de individuos ou grupos, para a imaxinación e creación en liberdade. En definitiva espazos de crítica e propostas. Todo isto implica a invención dunha nova coherencia social baseada na diversidade de identidades, “respecto ao outro e en diálogo co outro”, para xerar un novo proceso de identificación híbrida. Noutras palabras, este compromiso de apertura cara ao outro, cara á diferenza, pode constituírse nun relevante punto de partida para a tarefa de re-situar as actividades artísticas na sociedade.

Estes novos proxectos de arte pública expresan profundas preocupacións en relación aos conflitos xerados na vida urbana e suburbana de hoxe en día, como a diferenza cultural, a división social, as desigualdades económicas, a crise ecolóxica, e en definitiva a violencia e a soidade imperantes nas nosas sociedades. O máis importante, é que moitas destas propostas ofrecen solucións positivas e moi activas para rexenerar a comunicación entre diferentes grupos sociais; propostas para solventar estas crises e ao mesmo tempo reafirmar a importancia da reconstrución da identidade social, e a coherencia baseada no múltiple e no diverso. Ao contrario que no caso da arte pública como mera conmemoración, estes proxectos articulan a importancia do movemento, da fluidez, da inmaterialidade, do incerto….como novas formas de compromiso entre arte e realidade. Normalmente estas propostas están situadas nun espazo intermedio entre a “arte” e outras disciplinas, sobre todo tendo en conta o urbanismo, a arquitectura ou a socioloxía.