Búmerang: Axentes

A Galería adhoc inaugurouse na cidade de Vigo en 1990, baixo a dirección de María Falagan. Desde 1993 incorporouse como co-directora, Inés Ramiro (Vigo), sendo desde o ano 2000 directora única da galería, coa colaboración de Isabel Claver e Ines Román. Nestas dúas décadas de vida este espazo expositivo vén presentando unha das traxectorias programáticas máis destacadas do sistema artístico galego. Unha atención aberta a autores e proxectos expositivos peninsulares e internacionais, cunha especial dedicación aos creadores galegos, entre os que sobresaen nomes como Carme Nogueira, Arturo Fuentes, Jorge Perianes, Nano ou Suso Fandiño, entre outros, destacando a súa presenza en feiras como ARCO, Balelatina ou Photo London.

1. Como resumirías o estilo ou definición da galería adhoc? Cales pensas que son as súas claves e características principais na súa ampla traxectoria?

A galería adhoc mantén o seu compromiso coa arte actual, abarcando todos os ámbitos xeográficos e linguaxes artísticas.

Se ben adhoc realiza exposicións de artistas de ampla traxectoria, o apoio aos novos creadores parécenos fundamental. Frecuentemente, investigamos entre os estudantes de último ano da facultade de Belas Artes e no panorama artístico galego para organizar unha exposición colectiva cos traballos máis interesantes. Así incorporamos no 2002 a uns novísimos Jorge Perianes e Nano 4814, que alcanzaron unha importante proxección. Perianes está representado en importantes coleccións como a do CGAC, MUSAC, Museo WURTH (A Rioxa), ademais de participar asiduamente en colectivas comisariadas como a de “Esculturismo” en Alcalá 31 (Madrid) ou a que se celebrará proximamente no MARCO, comisariada por Gerardo Mosquera. Nano está actualmente nun punto de inflexión importante, alcanzando unha proxección internacional que o levou participar na colectiva NOMADAZ na Galería Scion de Los Ángeles (California) que reuniu o mellor do Street Art mediterráneo e na colectiva organizada pola Tate Modern de Londres Street Art, comisariada por Cedar Lewiston.

Á vez, estamos atentas ao panorama artístico internacional, na busca de novas propostas, como foron as dos mexicanos Daniela Edburg e Artemio. Para a próxima tempada exporemos a dous novos artistas que localizamos en Londres: a eslovena Jasmina Cibic e Erick van Hove, artista nacido en Arxelia, de ascendencia belga e que vive en Xapón.

2. Desde as vosas experiencias no ámbito das feiras de arte, principalmente ARCO e a recente participación en Balelatina HOT ART, cal consideras que é ou debe ser a misión destas estruturas? E a implicación por parte das institucións públicas?

A asistencia a feiras internacionais, aínda que sempre entraña un risco económico, parécenos esencial para unha galería localizada nunha cidade periférica. O stand convértese por uns días nun gran escaparate polo que pasan comisarios, prensa especializada, coleccionistas e estudosos de diferentes partes do mundo. É o xeito máis rápido —non sei se a mellor— de dar coñecer a obra dos artistas que representamos. Existe actualmente un tipo de coleccionista que prefire comprar nas feiras, onde pode contrastar con tantas outras a obra que máis lle interese

É certo que ultimamente temos a sensación de que existen demasiadas feiras de arte contemporánea. Na próxima edición de Basel Miami, a celebrar en decembro, haberá 21 feiras paralelas. Se ben existen galerías e artistas para tantas, a pregunta é se existe tan amplo mercado, e quen vai ser capaz de visitar tantos stands e apreciar tantas propostas.

As institucións públicas españolas soen implicarse coas galerías españolas en feiras como ARCO. En canto ás galegas, o CGAC é comprador asiduo, botando en falta o apoio doutras institucións como Caixanova, Caixa Galicia, MACUF… Coa nova dirección do CGAC, constatamos un maior apoio ao noso traballo, que se estende máis alá da mera compra en ARCO. Tamén o CGAC, a través do seu director, adoita visitar as galerías galegas, o que fai que teñamos unhas relacións máis fluídas que con anteriores directores. Pensamos que isto tamén o terían que facer as outras institucións culturais galegas, pero non é así e verdadeiramente é unha magoa.

A nivel de axudas públicas para asistencia a feiras, desde hai 3 anos contamos co apoio da Consellería de Cultura e Deporte da Xunta de Galicia; con esta axuda podemos asistir a diferentes feiras, tanto nacionais como internacionais.

3. Nos últimos anos asistimos a unha multiplicación de novas galerías en diversas cidades galegas; cal pensas que é o presente das galerías de arte en Galicia? Que papel ten que xogar dentro do sistema artístico?

A aparición de novas galerías que promoven a arte contemporánea parécenos sempre positivo. É importante que os cidadáns da nosa comunidade se acostumen a ver máis frecuentemente as novas manifestacións artísticas. Vivimos a labor desenvolvida polo CGAC, desde hai xa 15 anos en Santiago, e do MARCO en Vigo como importantes elementos dinamizadores da arte contemporánea en Galicia. A pregunta sobre tantas galerías, sería a mesma que fixemos para a multiplicación das feiras: haberá suficiente mercado para todos? Oxalá si!!!

O papel que debe xogar a galería, entendémolo como de mediador entre o artista e a sociedade. Debemos facilitar ao artista a promoción da súa obra, liberalo da presión de onde e a quen vender, de como difundir o seu traballo… Para que poida dedicarse, máis libre, á súa creación. Á vez, unha galería non é unha mera empresa comercial, creo que todos temos vocación de “axentes culturais”, ofreces á cidade un espazo gratuíto onde o espectador poida recrearse e manterse informado acerca da arte máis actual. Ese público tamén conta para a galería.

4. Como definirías o presente do coleccionismo, tanto privado como público, no ámbito galego? Que medidas se poden dispoñer para activar a súa maior presenza.

En canto ao coleccionismo público, xa dixemos como en Galicia redúcese practicamente ao CGAC, e en moita menor medida a Caixanova. Por suposto, falamos desde a nosa experiencia. Quizais para outras galerías sexa diferente…

En Galicia, o coleccionismo privado de arte contemporánea redúcese a un pequeno número de coleccións que, como puidemos ver na recente expo organizada no MARCO: Paixóns privadas, visións públicas, son dun altísimo nivel. Por suposto que hai máis coleccionistas que elaboran a súa colección, seguindo os seus propios gustos, non tan comprometidos coa arte actual.

Para unha galería que como adhoc defende frecuentemente propostas conceptuais, de crítica e reflexión sobre cuestións públicas e sociais —Santiago Cirugeda, Carme Nogueira, Joseph Mª Martín, Libia Castro e Olafur Olaffson— non é doado ter un amplo número de clientes. Sen embargo, somos optimistas porque os nosos clientes son fieis e confían nos artistas que propoñemos e ademais esperamos moito dos novos coleccionistas. Pensamos que en Galicia comezamos a recoller os froitos do que entre todos, fomos sementando e temos cada vez máis novos ilusionados en formar unha colección de arte actual.

Hai una cuestión que axudaría a activar o coleccionismo. A redución do 16% do IVE é xa unha longa batalla das galerías españolas, así como o apoio do maior número de institucións.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen ou debuxan o panorama creativo presente?

O actual panorama creativo parécenos estimulante, desde as súas múltiples liñas de acción. Por un lado observamos como algúns artistas souberon adaptarse ás linguaxes tradicionais, pintura e debuxo, ás novas exixencias do século XXI. Por outro, a inclusión das novas tecnoloxías, desde o vídeo até as instalacións e performances multimedia, net art, software art…resulta un atractivo reto. E sobre todo, interésanos o devir da arte con propostas conceptuais, que reflexionan sobre aspectos públicos ou sociais. Unha arte comprometida coa realidade actual que facilita espazos de reflexión e crítica sobre diferentes conflitos.

A nosa próxima tempada será unha boa mostra deste panorama. Comezando pola pintura urbana de Nano, seguindo pola expo de Libia e Olaffur, os cales realizarán un vídeo relacionado coa emigración, baseado en historias vividas en Vigo. Jasmina Cibic mostraranos algunha das súas “postas en escena” nas que crea, cunha poética moi persoal, certa confusión da situación. Teremos exposición de Jorge Perianes coa súa perversa e irónica mirada. Erick van Hove exporá traballos realizados durante a súa estadía en Vigo, onde cuestiona os límites e a “competencia moral” da arte contemporánea como institución occidental.

Iñaki Martínez Antelo (Santiago de Compostela, 1969) é licenciado en Historia da Arte Contemporánea pola Universidade de Santiago de Compostela, e máster en Estética e Teoría da Arte polo Instituto de Estética adscrito á Universidade Autónoma de Madrid. Tras o seu paso polo Centro Galego de Arte Contemporánea de Santiago de Compostela (1996-1998), foi coordinador de exposicións no Auditorio de Galicia (1998-2002) e coordinador de actividades culturais en Casa Asia, Barcelona (2002-2003). Dende o ano 2003, pouco despois da súa inauguración, desempeñou o cargo de Responsable de Exposicións do MARCO, ata que foi designado director do centro a finais de 2005. Baixo a súa dirección descubrimos mostras como “Urbanitas“, “Switch on the power”, “A mostra invisible” ou a recente “O medio é o museo“, ademais do posta en marcha de diversas iniciativas.

1. O MARCO vén de celebrar o seu quinto aniversario. Como resumirías as claves ou definicións identificativas do centro nestes anos? Que feitos destacarías como significativos?

Hai que entender a aparición do MARCO como parte dun proceso de progresiva implantación de estruturas que se vive en Galicia dende finais da década dos anos oitenta e que viña paliar as importantes deficiencias de recursos culturais da nosa comunidade. É ben sabido o que supuxo no noso eido máis próximo o nacemento de espazos de formación e de exhibición, ou a progresiva aparición de novas xeracións de críticos e comisarios que crearon un caldo de cultivo propicio para a creación do MARCO. É, por tanto, unha consecuencia lóxica dun contexto galego vivo e dun contexto máis amplo –o caso español– no que se vive a eclosión de museos de arte contemporánea.

O MARCO é un espazo aínda novo, que nace cunhas liñas de actuación moi claras. Progresivamente, e en función de diversos factores, estas liñas vanse modificando para poder configurar un lugar sen ningún tipo de límites impostos, un espazo que poida reaccionar ao pulso do contexto próximo. O MARCO é un museo galego, é un museo que responde á realidade do seu contexto, pero cunha visión integradora e universal, apostando por responder a unha demanda pero tamén a incitar un debate, sempre necesario. Lembro perfectamente as reaccións da prensa galega ante mostras como a colección de ”la Caixa” feita polo Auditorio de Galicia na Igrexa de Bonaval, ou a de Giovanni Anselmo nos inicios do CGAC. Afortunadamente, o público e a actitude cara ao noso traballo dende os medios de comunicación teñen mudado considerablemente.

Penso que en Galicia falta unha contracultura, grupos que supoñan unha ofensiva á cultura oficial, que nós –como institución– representamos. No seu breve percorrido, o MARCO demostrou que pode xerar unha demanda onde non existía. Atopou o seu lugar na cidade de Vigo, onde é respectado e aproveitado. Ofrece un servizo á cidadanía, a un público cada vez máis participativo e esixente. Entendo que a análise dende a proximidade axúdanos a ser máis realistas, a situarnos mellor, para entender quen somos. Non me gustaría que os artistas e visitantes que veñen ao MARCO entendesen que non temos unha identidade propia. O sentido da internacionalización e integración é precisamente o de propiciar unha serie de relacións bidireccionais (ambos sentidos son necesarios) ou multidireccionais (respectando o carácter cruzado das redes de relacións aludidas) que discorran con fluidez e nas que existamos en paralelo e en diverxencia segundo as coincidencias e diferenzas que se establecen entre os distintos factores do amplo sistema da arte.

2. Cales serían as liñas ou proxectos que cres se deben revisar e/ou potenciar?

O vindeiro ano empezaremos a facer exposicións individuais, ademais de continuar con proxectos colectivos. Isto é froito dunha evolución lóxica e dunha resposta ás necesidades que se van xerando dende o propio MARCO. O máis doado sería manter sempre a mesma liña de mostras colectivas, pois é un modelo que nos diferenciou nestes seis anos e que funciona, pero considero que canto menos delimitemos por escrito a nosa función, máis libres seremos. Algunhas exposicións saíron mellor e outras non tanto –somos os primeiros en facer autocrítica–, pero sempre tentamos que aportasen algo novo e que provocasen a reflexión e o coñecemento dende moi diferentes enfoques.

Por outra parte, penso que un museo ou centro de arte contemporánea debe reinventarse continuamente, pois o modelo depende do cando, como e onde. Hai que estar atentos e ser parte dos novos usos e hábitos relacionados coa cultura, e isto esixe inevitablemente cambios e procesos de modernización. Os obxectivos son a corto, medio e longo prazo, pero baixo unha proposta xeral que é contribuír a xerar un contexto crítico que opine e demande, axudar á creación de públicos informados e con criterio, e propiciar que exista un verdadeiro diálogo entre necesidades e contidos. A medio prazo, temos iniciado unha serie de liñas de investigación relacionadas coa análise de distintas estruturas ou elementos que conforman o sistema da arte, como o coleccionismo, a revisión teórica da crítica, ou o papel de artistas e comisarios. A reformulación paulatina da liña expositiva faise en función de moitos condicionantes. Primeiro reflexionamos e deixamos que as nosas preocupacións se asenten, e chega un momento no que explotan. Hai proxectos que só despois de moitos meses, ou mesmo anos, se poden poñer en marcha, cando se dan as mellores condicións. Esta explosión é o sinal de que cómpre un cambio, e só nese momento actuamos. A responsabilidade que supón dirixir un centro de arte contemporánea vai máis aló de programar, e son consciente de que os modelos non se poden cambiar ata que podemos xustificar esa desviación. Teño que recoñecer que cada vez que se produce me alegro, pois supón un avance que é produto dun traballo de reflexión pausada.

Pola súa estrutura, o MARCO recorre moito a comisarios independentes, que aportan sempre diferentes olladas e formas de facer. Son profesionais que, cando veñen a Vigo, visitan as nosas galerías e se relacionan co contexto máis próximo. Neste sentido, este outubro presentamos una proposta moi ambiciosa, unha mostra comisariada por Gerardo Mosquera (cubano, de ascendencia galega) que suporá unha transición entre as mostras colectivas e individuais xa que se presentarán oito proxectos individuais, un en cada unha das salas do museo. Xa a finais de 2009 empezaremos coa primeira mostra individual, será co artista Jorge Barbi, un artista que malia o seu recoñecemento e da súa traxectoria nunca tivo unha grande mostra nunha institución galega, aparte dalgúns proxectos máis pequenos. O comisario será o coruñés Juan de Nieves, nun dos seus primeiros proxectos despois de deixar a dirección do Espai de Castellón.

Como proxecto no que levo traballando dende o meu nomeamento, está a posibilidade da cesión dunha colección ao MARCO, que neste último ano se concretou coa posibilidade de depósito da Colección Ellipse. Se finalmente se fai realidade, o MARCO pasaría de ser só centro de arte a ser tamén museo, o que suporía unha serie de beneficios indubidables a medio e longo prazo para a Fundación MARCO como institución, e para o Museo de Arte Contemporánea de Vigo como centro dedicado ao coñecemento e difusión da arte contemporánea. Na miña opinión, é unha oportunidade que Vigo e Galicia non deberían deixar pasar.

3. Insistindo no debate sempre actual da función dos centros de arte contemporánea, sempre en continua transformación, cal pensas que debe ser o lugar do MARCO dentro do territorio galego? Como debe ser a relación con outros axentes?

O MARCO está máis aberto ca nunca á colaboración con outras institucións, iniciativas e persoas. Todos os proxectos de colaboración que recibimos son estudados e sempre tentamos apoialos, dentro das nosas posibilidades, xa que somos conscientes da importancia que pode supoñer a nosa axuda para calquera tipo de actividade cultural que trata de establecerse. Neste sentido, penso que a creación do museo de arte contemporánea supuxo un revulsivo para a cidade de Vigo, e por iso somos os principais interesados en colaborar con novas iniciativas e coas que xa funcionaban antes da nosa “aparición”.

O grande reto é conseguir que o noso modelo teña capacidade de unir distintos intereses. Hoxe en día non ten sentido falar de periferias fronte a centros, de límites entre os termos local e global. Un dos nosos obxectivos é demostrar que a identidade se conforma na interrelación de factores como estudo e rigor. Non é a primeira vez que defendo que a incidencia sobre o contexto ten máis que ver sobre a forma de traballar e coa calidade dos proxectos que coa procedencia directa. Sabemos de onde partimos, e onde nos situamos, por iso entendemos que o noso labor nestes momentos –lembremos que estamos aínda a construír e identificar as estruturas culturais, tan recentes– vai máis aló do labor expositivo. Entendemos que debemos atender á formación de públicos e de profesionais, e servir de enlace entre distintos axentes. Tan importante como realizar exposicións é a nosa función como centro de formación de profesionais a través de talleres para artistas, cursos ou programas: o Premio MARCO para novos comisarios supón un primeiro achegamento do comisario ao museo; as prácticas en colaboración con distintas facultades permiten aos bolseiros coñecer o ritmo da institución (case todos empezamos así); traballar como axudante de artistas nas montaxes ou na produción de novas pezas amplía as posibilidades de coñecemento dos nosos novos creadores; os nosos monitores de salas enfróntanse a un primeiro traballo e a un primeiro contacto real nun museo ao deixar a Facultade. No breve período de tempo que o MARCO leva funcionando, foise incrementando progresivamente a produción de pezas site-specific, o que implica unha maior relación do artista convidado co contorno. É unha forma de programar cultura con valor engadido, xa que a cultura non debe morrer no evento, senón prorrogar a súa influencia.

Algúns exemplos do que veño de expresar témolos na implicación dos estudantes da Facultade de Belas Artes de Pontevedra, que durante algunha exposición do MARCO son convidados a traballar cun artista no desenvolvemento do proxecto. Na mostra O medio é o museo, que vimos de inaugurar, dez alumnos de Pontevedra traballaron durante dúas semanas co artista vasco Sergio Prego, debatendo, aportando e ensaiando o proceso de produción dunha obra nun espazo expositivo. Na mesma exposición, durante todo o verán, estudantes da Escola Superior de Arte Dramática de Galicia están a desenvolver unha coreografía do artista británico Tino Sehgal no MARCO. Outro exemplo materialízase coa confluencia das miradas interna e externa cando conviven os artistas galegos cos que veñen de fóra. Maria Eichhorn, artista alemá, foi convidada a facer unha obra nova. Interesada na investigación sobre o pasado do edificio e a memoria colectiva, decidiu expoñer nunha das salas unha carta escrita por José Dominguez á súa namorada en febreiro de 1937 dende o cárcere de Vigo –actualmente o MARCO– pouco antes de ser executado. O feito é relevante, non só pola pequena homenaxe que supón a un represaliado na contenda civil, senón porque o evento transcendeu as fronteiras do museo ao implicar a historiadores, investigadores e á familia dos protagonistas. Ese é, ao meu entender, un exemplo do valor engadido da cultura e da arte contemporánea, e da relación co contexto no que a obra ten lugar.

4. Recoméndanos un centro de creación de fóra de Galicia que coñezas e che interese.

Dende que estou na dirección do MARCO son máis prudente á hora de sinalar ou loar de forma xeral un modelo, xa que entendo que son moitos os condicionantes que o alimentan. Encontro programacións moi interesantes que por determinadas razóns non teñen sentido nun determinado lugar ou, pola contra, contidos que poden semellar máis febles pero que funcionan nun contorno. Hai que ter en conta, polo tanto, recursos, públicos e estruturas, pero si que existen modelos que veño seguindo pola particularidade ou eficacia.

“Catedra de Arte de Conducta” é un deles. Creado pola artista cubana Tania Bruguera en 2003, é un programa pedagóxico e de crítica baseado na performance e vinculado ao Instituto Superior de Arte da Habana. Constituíuse como un espazo artístico, quizais dos máis dinámicos da illa, alén da intención inicial de ser un programa de estudos. Gústame o feito de terse convertido nun espazo de discusión no contexto cubano, convertendo a conduta e as súas implicacións sociais nun método. Outro modelo que podo destacar é o proxecto “unitednationsplaza”, que xorde como resposta á cancelación, no ano 2006, da Manifesta 6. É un espazo que nace na rede, amparado por e-flux, da man dun dos seus creadores, Anton Vidokle, en colaboración con artistas e pensadores como Boris Groys, Martha Rosler ou Walid Raad. Enténdese como unha escola efémera, dun ano de duración, que incluíu programas de residencia e conferencias para artistas ou teóricos, con sede en Berlín, Nova York ou Cidade de México. Estes, xunto aos espazos nos que se están xerando as bases para o pensamento futuro (como os estudos de comisariado do Bard College ou do Goldsmith, cos que mantemos unha relación produto do Premio MARCO para Novos comisarios, que utilizan moitos deles como exercicio práctico), son espazos que entendo como necesarios. Neste sentido, o recén creado Master en Arte, Museoloxía e Crítica Contemporáneas da Universidade de Santiago de Compostela, paréceme un acertadísimo terreo que xa está empezando a dar os seus froitos.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen ou debuxan o panorama creativo presente?

Vivimos nun momento en que parece que o mercado marca as pautas do sistema, pero a conclusión é que as noticias sobre arte limítanse a informar sobre cantos millóns de euros se pagaron polo último Warhol que saíu a poxa. Fronte a iso, os artistas debátense entre as dificultades que atopan en moitos casos para poderen producir as súas obras e a súa supervivencia dentro dun complicado sistema de galerías, comisarios, críticos e museos. O artista ten que converterse ademais no seu propio publicitario e deseñar a súa carreira. Hai determinadas modas ou tendencias que normalmente e afortunadamente non duran moito; outras permanecen aínda no tempo. No MARCO eu tento non programar o meu gusto persoal, senón pensar no que debo facer como director, mostrando diferentes linguaxes, soportes e estilos.