Búmerang: Axentes

Marta Gerveno naceu en Compostela e desenvolveu parte da súa actividade académica e profesional en Galicia pero vive e traballa na actualidade en León onde é Coordinadora de Exposicións e Proxectos do MUSAC, Museo de Arte Contemporáneo de Castilla y León. Nesta institución, realizou, entre outros, os seguintes proxectos expositivos: Emergencias, Shirin Neshat, La última palabra, 4 obras de Pipilotti Rist y amigas, Trial Balloons/Globos Sonda ou Candice Breitz. Exposición múltiple, e co-comisariou Sujeto e Pierre Huyghe. A Time Score. Traballou con Haral Szeemann na BIACS I Bienal Internacional de Arte Contemporánea de Sevilla e con Octavio Zaya para a exposición Del Revés. Artists Contemporáneos de Israel. No campo das publicacións supervisou a edición de diversos libros para o MUSAC e o MARCO, así como a produción do libro-CD Music from the Pipilotti Rist videoinstallations. Actualmente prepara a primeira retrospectiva española de Cerith Wyn Evans, comisariada por Octavio Zaya, ademais de comisariar o primeiro gran proxecto de Dominique González-Foerster para España.

1. Desde a túa experiencia no ámbito museístico, especialmente en tarefas de coordinación de exposicións no MUSAC, como advirtes a situación actual dos centros ou museos de arte en España?

Non creo que en ningún momento a xestión dun museo ou outro deban compararse. Cada un busca o seu lugar segundo a dirección do momento, o espazo que ocupa e o público ao que vai destinado, e en ningún caso creo que deba ser o labor dos profesionais alleos a eles e vinculados a outros centros entrar en calquera crítica sexa da índole que sexa. En todo caso, si penso deben ser apoiados polos seus aliados semellantes ante os seus “inimigos” comúns —refírome por exemplo ao intrusismo e a falla de profesionalidade, ou os seus devires sempre a mercé das decisións políticas, unipersoais e partidistas que nada teñen que ver coa materia que abordan no día a día, a arte, a súa produción e difusión—. Con isto quero dicir que en ningún caso creo estar en posición de falar daquilo que descoñezo, en todo caso podería falar de si unha programación me interesa ou non e iso xa sería falar de gustos persoais e circunstanciais.

2. Neste sentido, como definirías o rol actual do comisario de exposicións na engrenaxe do sistema actual?

Ao meu modo de ver, a palabra “comisario” na súa vella acepción de “director orquestral dun evento artístico”, so ten sentido actualmente cando falamos de macro-eventos como as bienais ou exposicións colectivas, onde a selección dun número de artistas ou proxectos ao servizo dun discurso son produto dun comisario —ou equipo curatorial—. Así, tales artistas ou obras traballan e funcionan “para” o funcionamento do discurso dese comisario, traballan “para” o comisario. A preposición “para” define esa construción xerárquica que se establece a partir dunha cúspide, o comisario, e as obras ou o artista operan para soster ese vértice.

Nese caso das exposicións ou proxectos individuais, a palabra “comisario” segue utilizándose, aínda que quizais esta figura ou asignación debera desaparecer pois é o artista quen en comunicación e diálogo “co” —chamémoslle— “xestor de proxecto”, realiza a selección de obra, a edición dun libro ou catálogo, é en definitiva, produtor final. Operamos ante un discurso onde reina a preposición “con” que elimina todo tipo de xerarquía e asume unha igualdade. Por suposto, nestes casos este termo séguese utilizando e non parece vaia a desaparecer, pero nalgún momento a tendencia e a súa posterior asunción acabará por buscar a súa propia nomenclatura.

3. Recomenda un proxecto que se estea a desenvolver a nivel internacional?

Recentemente inaugurouse en Estambul Santralistambul, un centro dedicado á arte contemporánea asentado nas antigas instalacións da primeira central eléctrica do país turco. O máis chamativo non é tanto unha programación que aínda está por conformarse ou arrincar, senón o seu intuitivo decálogo no que á xestión se refire. O centro pertence á universidade privada Istanbul Bilgi Universitesi, e se erixe nas instalacións do campus destinado ás ensinanzas de xornalismo, arquitectura, deseño e belas artes co que a dirección se vale da súa propia materia prima, os estudantes, para a realización e organización de todas as actividades e eventos que alí se celebran; de igual modo os estudantes reciben a mellor ensinanza que poden para unha maior firmeza no seu posterior inmersión no mundo laboral: o traballo. A gran dimensión do proxecto e as instalacións, convérteno nun férreo exemplo de auto-xestión.

4. Pensa nun proxecto que che gustaría facer ou que consideras necesario en Galicia, especialmente deste a túa perspectiva foránea.

Aínda que son galega, e aínda que en Galicia nacín, vivín e realicei parte dos meus estudos, o certo é que en termos de traballo considérome unha profesional, e como profesional non entendo de xeografías máis que por cuestións meramente estéticas. Pensar en algo “necesario” para Galicia sería estar realizando “política cultural”, e no fondo, o único proxecto que considero necesario non só en Galicia, senón en todas partes, é que os profesionais da xestión cultural, e en concreto da arte contemporánea, deixaran de ter que facer política.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen o debuxan o panorama creativo presente?

A encontrar a diferenza na repetición.

Pablo Fanego é comisario independente de exposicións e licenciado en Belas Artes pola Universidade de Vigo. As súas iniciativas máis recentes foron a exposición colectiva “How soon is now“, o proxecto de arte e espazo público en Santiago de Compostela “A Cidade Interpretada” e a exposición individual de Alicia Framis, “Secret Strike“, no Centro Galego de Arte Contemporánea. A súa traxectoria profesional anterior está sobre todo vencellada á Fundación Luis Seoane da Coruña, onde traballou nos seus departamentos de Exposicións e Investigación. Neste centro dirixiu ou coordinou proxectos expositivos e editoriais como “En tiempo real. El arte mientras tiene lugar”, “Trompe-la-memóire. Historia y Visualidad” ou “La Construcción del Espectador”. Tamén co-organizou diversos obradoiros e actividades relacionadas coa arte contemporánea, como as xornadas realizadas coa participación da Universidade Internacional Menéndez Pelayo “Diseño de los Pasajes”, “Wrong Site. Arte y Globalización” ou “Estructuras sin Poder. El museo interpretado”.

1. Como definirías o posicionamento do comisariado de proxectos dentro da engrenaxe do sistema da arte actual peninsular?

O rol mediador do comisario coñeceu sen dúbida o seu apoxeo nos últimos dous lustros, ao redor dos contextos múltiples xerados pola globalización e o multiculturalismo. Moitas das transformacións decisivas da arte recente debéronse en grande medida a acción de contados comisarios que catalizaron as novas condicións do presente e apadriñaron unha nómina de artistas baixo as súas ideas. Pero tamén é certo que co tempo produciríase certa inflación da figura do comisario como aquela persoa quen de surfear pola contemporaneidade, equiparado en audacia e creatividade co mesmo artista.
Se ben no panorama peninsular coido que esta afinidade entre artistas e comisarios non se produciu dun xeito tan enriquecedor, e a práctica curatorial entendíase dun xeito máis estanco, sen unha verdadeira negociación dos límites e unha comprensión do significado da arte inserida en contextos tan flutuantes. No noso país as institucións e o mercado conforman circuítos pouco educados e demasiado pechados, e tanto o artista como o comisario atopan aínda grandes dificultades para desenvolver unha verdadeira práctica independente.

2. Desde a túa experiencia como comisario do proxecto A cidade interpretada, como analizarías a celebración dos proxectos recentes Münster, Documenta 12 ou Bienal de Venecia?

Desta vez non se observará un punto de inflexión como cando os tres eventos coincidiran no verán do 1997, e dun xeito claro definíronse moitos dos lugares comúns da arte actual. En calquera caso, os rumores de decepción que acompañan invariablemente a celebración destas citas periódicas é proporcional á grande expectativa que as rodean. Münster é algo único, un modelo a seguir para calquera proxecto de arte pública que privilexie a experiencia do espazo. A ‘estilizada’ proposta de Documenta12 pode ser vista como unha discutible boutade, pero atopeina a lo menos desafiante, unha reflexión correctora que se autocontempla no espello do seu propio mito. Non estiven en Venecia, pero parece que o argumento de Robert Storr foi algo pobre e regresivo.

3. Recomenda un proxecto que se esté a desenvolver a nivel internacional

Comeza o ciclo Passengers no Wattis de L.A, unha exposición in progress que xoga cos modos de construírse as mostras individuais ou colectivas en museos. Finaliza este ano “Becoming Dutch” no Van Abbemuseum de Eindhoven, un programa expositivo e discursivo sobre a conformación das identidades culturais e nacionais, e tamén conclúe “Unitednationsplaza” en Berlin, unha especie de academia libre onde diferentes axentes artísticos cruzaron interesantes ideas.

4. Pensa nun proxecto que che gustaría facer/potenciar ou que consideras necesario en Galicia, deste a túa perspectiva foránea.

En Galicia é prioritario consolidar as traxectorias dos tres museos de arte contemporánea, son referentes fundamentais para a comunidade artística que favorecen a existencia doutros foros e espazos activos. Na nosa rexión compre ademais potenciar a profesionalización do sector cultural e o diálogo co exterior. Algo que me asombra como comisario procedente da Facultade de Belas Artes de Pontevedra é que quince promocións non serviran para visibilizar certa relación frutífera artista-comisario, como contribución á creación de canles de recepción artística e diálogo coas institucións. É sobre todo un problema de mala aprendizaxe, de nulo coñecemento daquilo que require a xeración dun contexto funcional de produción. Considero moi necesario traballar neste baleiro, favorecendo intercambios internacionais, axudas á produción, residencias…

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen o debuxan o panorama creativo presente?

Coido que o momento actual da arte caracterízase pola sensación de resaca das novidades que irromperon con forza no tránsito á presente década. Poderiamos estar inmersos nunha especie de intransición prolongada, de xeito que veremos por algún tempo traballos algo repetitivos sobre os tópicos desta envolvente cultura contemporánea. A arte nunca gozou de tanta mobilidade e proliferación de nomes, pero o mercado global tamén fomenta o mimetismo e a falla de autenticidade.

Susana Cendán é licenciada en Xeografía e Historia pola USC e Doutora en Historia da Arte Moderna e Contemporánea pola Complutense de Madrid. Profesora, desde 1999, de Teoría e Historia da Arte na Facultade de Belas Artes de Pontevedra e, desde 2004, de Historia e Teoría da Arte e da Moda na Escola Superior de Deseño Téxtil e Moda de Galicia. Dentro da súa actividade profesional destaca a etapa como coordinadora do Departamento de Educación do CGAC (1995-1998) e a asesoría cultural na posta en funcionamento do Centro de Arte Torrente Ballester de Ferrol (1999-2000). Comisaria de diversas exposicións, na actualidade exerce de crítica de arte no programa “Miraxes” da TVG, sendo en anos pasados do “Diario Cultural” da Radio Galega e na Voz de Galicia; vén de comisariar a mostra colectiva “Afinidades selectivas” na Casa Galega da Cultura en Vigo.

1. Desde o teu labor profesional, ¿cómo definirías o rol da crítica de arte e do comisariado dentro da engrenaxe do sistema da arte actual?

Evidentemente o crítico é unha figura clave no desenvolvemento da arte na actualidade. Clave e poderosa. A súa axuda á hora de promover a determinados artistas é máis ca unha evidencia. Sen embargo, debe de haber algo máis que un dedo que bendiga e sinale con total impunidade desde as alturas. A existencia dunha relación de aprendizaxe mutua, de intercambio de impresións e coñecementos entre crítico e artista, incluso entre institucións, é unha esixencia que se me antolla imprescindible.
En canto aos comisariados, é un tema tan aberto que parece que todo vale. Penso que a labor dun comisariado pecha un alto grao de profesionalidade e responsabilidade, debe de ensinar algo. Adoro as exposicións nas que aprendo cousas, que me abren novos horizontes, que, dalgunha maneira, axúdanme a comprender o mundo no que vivo. Non entendo o gasto que se fai en comisariados inútiles, con catálogos carísimos, por parte dalgunhas institucións, porque non están achegando nada. Non nos descobren nada. Simplemente están aí, ensimesmadas nos seus fastosos presupostos, sen ningún nivel de esixencia ou de contactar cunha realidade en permanente transformación.

2. Desde a túa experiencia docente, como advirtes a situación actual da Facultade de Belas Artes de Pontevedra e o seu lugar no panorama galego.

A situación da arte en Galicia e fóra dela non se pode entender sen a labor que vén desempeñando a Facultade de Belas Artes. Mira ao teu arredor e comprobarás que o noventa por cento dos artistas que neste momento teñen unha visibilidade, que están aportando frescura e solidez ao discurso intelectual e estético proceden da facultade. Parece que queda mal que eu o diga porque traballo alí, pero síntome orgullosa de formar parte dun proxecto que me permite ver, continuadamente, resultados tan estimulantes. Evidentemente non somos perfectos, queda moito camiño por andar, e estamos nelo. Pero o que podo asegurar é que se traballa moitísimo, porque a creatividade é algo que tes que alimentar constantemente, non só en horario de oficina….

3. Recomenda un artista ou grupo de artistas galegos novos que, ao teu parecer, reúnen valores singulares e de recoñecemento.

Non creo moito nos grupos. Nin nas xeracións. Constantemente están saíndo artistas interesantes. Afortunadamente é un ciclo interminable, por moito que os agoireiros se empeñen en afirmar o contrario. Tampouco vou a mencionar nomes concretos. Téñoo feito, pero despois arrepíntome moitísimo… So che direi que o nivel dos nosos artistas non ten nada que envexar ao dos artistas do resto do mundo. Outra cosa é a proxección. A visibilidade e a supervivencia dos mesmos nun sistema que tende a primar a novidade e a xuventude. E xa sabemos o que pasa cando eses son os criterios a seguir….

4. Pensa nun proxecto que che gustaría facer/potenciar ou que consideras necesario en Galicia.

O que me parece fundamental, non só para Galicia, senón para o resto do estado é que a arte, e as súas institucións, se independicen da política. A arte debe funcionar de maneira totalmente autónoma, coma sucede noutras partes do mundo, no British Council, por exemplo, creo que sería un bo modelo a seguir. Non é normal que cando se destitúe a un político, arrastre na caída ao director dun museo e a todo o seu equipo. Neste sentido, en Galicia levamos vivido situacións autenticamente kafkianas. Os políticos pasan, e a formación dun bo equipo de profesionais require un tempo e un esforzo –humano e material- co que non se debe xogar.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen ou debuxan o panorama creativo presente.

Sen lugar a dúbidas o pluralismo. Non hai unha liña única, un estilo predominante. Isto, a pesar de ser un tema controvertido, paréceme extraordinario, explicar ou entender a historia dende disciplinas variadas: a moda, o debuxo, a música, o videoclip, a pintura, as culturas urbanas… Moita xente non pode entender que goces da mesma maneira contemplando a madonna de Antonello de Mesina ou un vídeo de Joan Jonas, unha exposición de Patinir no Prado ou unha retrospectiva de Bernhard Wilhelm en Amberes. Eu gozo con todo por igual. E síntome moi afortunada. Afortunada de non pórme límites… a vida xa ten bastantes.

Natalia Poncela pertence e ilustra perfectamente a nova xeración de profesionais relacionados coa promoción da creación contemporánea en Galicia. Desenvolve a súa actividade central, desde hai tres anos, como redactora xefe da revista ART NOTES e é crítica de arte do programa “Diario Cultural” da Radio Galega. Colabora habitualmente con diversas institucións na realización de ensaios para catálogos, como “Novos Valores” da Deputación de Pontevedra. Vén de coordinar as xornadas “Artes da mediación” no CGAC, e sobresae a súa implicación en proxectos, como o comisariado da exposición “Trompe-la-mémoire” na Fundación Luis Seoane.

1. Recomenda un proxecto que se esté a desenvolver a nivel internacional?

Interésame especialmente o traballo daqueles centros que traballan desde (e para) a contemporaneidade, algo tan evidente que é esquecido; busco aqueles espazos que manteñen un compromiso serio coa produción (é dicir, nin guías paternalistas nin políticas promocionais). Acoutando xa este espazo, falaría do ZKM en Karlsruhe, un espazo que absorbe as funcións de centro de produción, análise, exhibición, arquivo e documentación. Baixo unha estela bauhasiana conta con diversos espazos diferenciados (tanto arquitectónica como funcionalmente), cunha importante colección (tanto en pezas referenciais como en cantidade) e cun interese no desenvolvemento de proxectos interdisciplinares e na colaboración con outros centros. Baixo a dirección de Peter Weibel, o ZKM céntrase tanto na análise tanto da práctica como da teoría discursiva, programando encontros e debates (como o deste outubro The Global Challenge of Art Museums II. Where is Art Contemporary? 19 e 20 de outubro) cuestionándose o modelo museístico e cal é o lugar para a arte.

2. Desde a túa experiencia como redactora xefa de ART NOTES, que revistas ou publicacións periódicas reúnen, ao teu parecer, valores significativos no panorama actual?

As publicacións seriadas conforman unha conexión directa e real para o devir editorial artístico, vixente e inmediata da lectura da produción. Poderíamos distinguir aquelas que miran cara ao calendario expositivo e aquelas outras cuxas aproximacións son lecturas axiomáticas que colaboran na conformación dun substrato epistemolóxico. No primeiro dos casos, Exit Express é unha boa opción doméstica cunha marcada liña editorial xunto á francesa Art Press ou ás estadounidenses Art Forum ou Art in America. Atención aparte merecen proxectos editoriais como Cphoto (Ivory Press) especializada no medio fotográfico cunha recuperación e unha importante aposta. Interésanme especialmente aqueles proxectos como Acción Paralela nos que se rexistran textos e contextos relevantes para todos os axentes artísticos.

3. Como advirtes a situación actual da crítica de arte e do comisariado na engrenaxe do sistema actual?

Entendo que, na rede medial adscrita á produción artística actual, se suliña certa crise. Por unha banda, existe un enredo entre as prácticas críticas e as comisariais. As dúas prácticas confúndense por formar parte da mediación. As dúas constrúen unha necesaria base epistemolóxica sobre a que se vertebra e contextualiza a creación. Porén é a practica comisarial a que conforma a semántica da lectura e as postas en escea da produción artística e son as prácticas críticas as que intermedian, as que reescriben e posicionan eses productos. Por outra parte, esa crise maniféstase na anestesia acomodaticia co poder de grande parte dos profesionais destes dous eidos.

4. Pensa nun proxecto que che gustaría facer ou que consideras necesario en Galicia.

A arte contemporánea en Galicia precisa vivir un agromar de proxectos que determinen a interiorización da contemporaneidade por parte de todos os axentes implicados; precisamos da profesionalización deste eido e de vontades institucionais que as resgarden. Mais que dun único proxecto, penso na carencia de dous tipos de espazos. Dun lado teríamos un tipo de proxecto rexido desde o eido público pero xestionado por profesionais (con capacidade autónoma de traballo), destinado a facilitar a produción de obra.

Trataríase dun espazo fóra do eido académico (máis vinculados con el) no que alén de organizar obradoiros se potenciase o coñecemento de ferramentas e estratexias de traballo, e que dispoña de células de traballo en diferentes lugares (xa existen proxectos edilicios repartidos e sen programación que ben podían ter esa función, pensemos por exemplo nos centros comarcais). Doutro lado teríamos a pertinencia da visibilidade da produción, e da calidade desa exhibición. En todas as vilas coñecemos amplos espazos desocupados, ben sexan industriais ou institucionais sen contido, espazos que poden ser absorbidos pola xestión pública ou privada. Avogo pola relectura destas arquitecturas xa existentes, pola súa xestión pertinente.

5. Cales pensas que son as claves da arte actual, que liñas, tendencias ou narracións cres que definen ou debuxan o panorama creativo presente?

Son múltiples e plurais as respostas da produción artística á realidade presente. Penso que non podemos falar de claves xeracionais ou xeográficas. Porén o que si é certo é que o escaparate expositivo amosa unha realidade común: estamos ante unha excesiva presenza da narratividade, algo moi visible en bienais e eventos curatoriais. E elixo o adxectivo excesiva porque que é un lastre esa dependencia do relato, sobre todo cando se empregan medios nos que se inserta o rexistro temporal. Aposto pola anarratividade e polas pescudas máis inmanentes á propia construción da imaxe.