culturagalega
consello da cultura galega

Guanajato ou o Crepúsculo do Ouro

Publicado o 16 Mai 2012

A CANCIÓN E O CAMIÑO

Guanajuato está sempre no aire de México. É un nome evocador, unxido polo sentimento popular, e difundido, día e noite, nas rúas e nas salas, pola voz dos trovadores locais:

“Camino de Guanajuato
la vida no vale nada…”

Algunha vez téntalle a un mesmo o desexo de averiguar, a qué entrañable motivación responde o cantar pesimista dos “mariachis”. E emprende o lírico camiño hacia o antigo Eldorado colonial. Acaso elixe, como época propicia, esta, na que a declinación estacional promete certa indulxencia. Vai máis de mediado novembro, pero Cáncer aínda verte o seu ardor no noso andar.
A estrada ven do Oeste, fatigada de remontar os portos e festonear as faldas da Sierra Madre. Cando se tende sobre o altiplano, baixo o sol do trópico, leva a sede nos beizos. Sede de rastroxos do millo, salpicados polo cono das follas dos almiares; dos campos sen brazos, do jal ardente nas calzadas, de espesos nopales sin tunas…

Atrás quedaron, cos seus zócalos porticados, as súas vidriadas alfarerías, os seus campanarios dominadores: León de los Aldamas, San Juan de los Lagos, Tepotitlan, Guadalajara… Y repetida ao infinito, nas cercas e nas lomas, a verde mata do maguey coas súas concavas follas puntiagudas, clavadas no aire.

Este é o camiño, duro e longo, que na letrilla dos cantores:

“…siempre se empieza llorando,
y así llorando se acaba”

UNHA ACRÓPOLE MORTA

En efecto, o escenario muda inesperadamente. Antes era campesiño e forte. Agora é fráxil e urbán. Antes vivo, agora morto. Os ollos xa non buscan coa avidez o verdor dos regadíos do Lerma. A través da visión, unha ráfaga de frío se abre paso ata a alma. Chegamos a Marfil, e, para un europeo, ata o nome ten a cor da morte.

O camiño monta sobre o cadáver da cidade. A un e outro lado, a violencia solar derrámase sobre os restos da acrópole malograda, acentuando os matices da desolación. Aquí foi realidade a quimera. Aquí, onde só quedan silencio e escombros, soidade e mutilación, ergueuse un día o auténtico reinado de Midas. E non en tempos remotos, perdidos no confín da fábula.

Durante máis de tres séculos, e ata fai pouco máis de un, as minas de ouro e prata de Guanajuato, alimentaron o esplendor da cidade, do país e do imperio. Marfil, a pequena cidade morta foi o foco dunha idade dourada, na cal soubo ennoblecerse cos máximos refinamentos da cultura, para solaz dunha poboación de case cincuenta mil persoas.

Cando a entraña das serras se foi tornando menos fecunda, á concentración e o fausto sucederon a decadencia e a dispersión. A morte non tardou en vir, arrasando torres e casas, xardíns e palacios; deixando derruídas os teitos, as paredes despoxadas do basalto e do mármore; convertendo os solares e as rúas en osario común de columnas e arcadas, frisos e artesoados, pórticos e barandales, escalinatas e piscinas… Todo este caos, que era a orde e a gloria de onte, hoxe entoa, en estrofas de arcilla reseca, a elexía dos filóns exhaustos.

Entre as gretas e os vans, a selva comezou a rebrotar. Volveron a herva xigante e amarela, os zarzais e o cardo. No lugar dos cipreses, sobreviven algunhas oliveiras centenarias, transplantadas desde as veigas de Jaén ou o Val de la Serena, para as hortas señoriais. As finas oliveiras decrépitas, que soportan a veciñanza das cactáceas de velón, por solidariedade coa dor das ruínas, como as viaxes “oliveiras” estériles nos cemiterios de Galicia.

CLAVE DE IMPERIOS

Ao pé desta Itálica moderna, a capacidade de aventura do xenio ibérico acadou o seu apoxeo. O xenio que vadeou abismos e oradou as tebras, primeiro trala confidencia ou o pálpito dos augures indíxenas, despois trala linterna dos gambusinos.

Un cartel que se exhibe nas proximidades do lugar, recordaravos cunha cifra as dimensións do drama. Segundo ela, con cálculo acaso excesivo, pero elocuente, dos filóns de Guanajuato foi extraído o 66% das existencias de ouro e prata do mundo.

Era inevitable, por tanto, que en torno a Guanajuato a realidade e a lenda teceran a súa máis cegadora trama. Alguén poderá representala como a clave áurea de cantos imperios extinguidos, tiveron asento ou orixe en terra mexicana. Antes do dos otomíes, acaso do dos mayas, cuias virxes itzaes eran inmoladas no cenote sagrado, cos seus corpos nus resplandecentes de xoias. O dos aztecas, coas súas plumas recheas de ouro pulverizado, circulantes como moeda. O dos españois,—desprazando aos tarascos—coas súas carabelas e galeóns cargados de lingotes e obxectos preciosos para a metrópole filipesca, cos quiñóns para virreis e capitáns, e cos asombrosos alardes que aínda estofan a filigrana dos retablos barrocos, as capelas, os baldaquinos, os ornamentos…de tantos centenares de templos edificados no territorio da Colonia.
Aquel mundo de sono volveu ao sono. Mundo de aventura e dispendio, pero non vulgar, nin cruel. Pola contra, sensibilizado o desprendimento, a arte, o amor e a fe. Ao pé das ruinas, algo sobrevive aínda para proclamalo así.

A Presa de los Santos está á esquerda do camiño. O demáis alí morreu, pero ela aínda nos envolve na frescura da súa líquida masa quieta, e da súa perenne gracia latina. Oito esbeltas pilastras, forman como o peristilo dun alcazar de auga. Sobre cada unha, a catro metros de altura, aséntase unha imaxe relixiosa fermosamente esculpida. O tempo e a humidade cubriron de patina as nobres pedras, sobra as que, a rama dos altos cedros centarios, tendeu o seu dosel de bronce.

A VIÚVA DE MIDAS

O cadro que acaba de esbozarse, representa apenas a antesala do Guanajuato actual. O camiño, despois de deixar a cidade morta, segue reptando sobre a loma, para perderse moi rápido no laberinto inolvidable da cidade sobrevivente.

Aséntase no Cerro de las Ranas, ou guanaxhuato dos tarascos. Aínda que é capital do estado do seu nome, e sede dunha ilustre universidade, a súa categoría administrativa e docente nada representa en comparación coa súa categoría estética. Habería que combinar as trazas urbanas de Toledo e do Albaicín, coa millor solera da arquitectura castelá, que produciu pequenos conxuntos marabillosos, como o de Santillana del Mar, para obter unha imaxe imperfecta do encanto crepuscular de Guanajuato.

A pedra calcaria das construcións e o cal do que algunhas se revestiron, tenden a apagarse nunha suave coloración dourada. Non hai rúas rectas, nin de anchura constante, nin de rasantes niveladas. As casas asoman a elas os seus anchos aleiros mensulados e os seus floridos balcóns, ás veces con tanta aproximación, como se tamén os muros, as molduras, os enreixados…cuchichearan entre si. Polas anchas portaladas barrocas, a rúa ten unha inesperada prolongación nos patios, onde os fustes románicos e os frisos de azulexos talaveranos, ofrecen o máis nobre marco á buganvílea e ao caravel, á palma e ao xeranio…
Cidade para o claro de lúa e non para o sol do trópico. Para serenatas escolares e para conspiracións. Non é estraño que tentara ao Cura Hidalgo, despois da toma de Dolores, e o forzara ao asalto da Alhóndiga de Granaditas, onde as tropas virreinales resistían un dos primeiros brotes da insurxencia.

A Alhóndiga é unha magnífica edificación civil, con muros de fortaleza militar. Levantouse ao redor dun amplio patio rectangular, encadrado por robustas columnas neoclásicas, que sosteñen unha planta superior corrida. Durante a Colonia, non só cumplía a misión á que o seu título responde, senon que nas súas adegas recibía a participación correspondente á facenda real do producto das minas, e aínda custodiaba depósitos privados dos minerais preciosos.

Sobre un resalte do cerro, a maior altura que o edificio, foi tallada a estatua do Pipila, coa súa tea acendida na man. Juan Martínez, “El Pipila”, chamábase o mineiro, milicián de Hidalgo, que incendiou o portón principal do Castillo de Granaditas e determinou a capitulación.

O episodio abrilanta, sen dúbida, a historia decimonónica de Guanajuato, pero non afecta á singularidade da súa estructuración urbana, e á forza do seu atractivo, dentro dun marco natural dominado polo frenesí cromático e a violencia do clima.

Guanajuato segue sendo, moi século XVII, segue sendo a viúva do Rei Midas, que aínda colga nos seus muros oleos de Cabrera, e que, en tempo non moi lonxano, sentábase no palco rexio a escoitar aos millores cantantes de ópera do mundo, no monumental edificio, que morreu como teatro e resucitou como mercado. Aínda destaca no centro da cidade, a abucinada arquitectura da súa fachada principal, outro fermoso exemplar do barroco, como os templos da Paz e a Compañía, principalmente, o aúreo primor da igrexa de Valenciana, levantada nos arredores da mina máis rica do orbe. Aínda podían citarse o palacio do Conde de Rul e moitos outros de parecido aire señorial, que nesta rúa ou aquela plaza, ensinan as súas solemnes fachadas.

Como en todos os conxuntos urbáns de tal linaxe, a súa emoción brota, máis que dos exemplares arquitectónicos grandiosos, da unidade en que están articulados, do sabor que envolve todo o escenario, as cousas e a vida que nel discorre; do rincón inesperado, da quella angosta, da praciña solitaria, dos soportais que enlazan a ágora co fogar, sen invasión recíproca.

Guanajuato ofrece un suxestivo repertorio de tales espacios amables, destinados á convivencia veciñal. Algúns, como o Callejón del Beso, decorado perennemente coa lenda dos amores de Carlos Luna, o mineiro, e a nobre Ana de Pantoja. Oirédela contar a calquer indixente da rúa, que vos tenderá a mán pedindo un “quinto”, e pensaredes en que tal sustancia poética, só nun romance de García Lorca, podería ser dignamente aproveitada.

Visita Guanajuato


Ver mapa máis grande

As bolboretas do Páztcuaro

Publicado o 23 Abr 2012

Páztcuaro, novembro, 1954

Chegamos á ribeira michoacana do lago de Páztcuaro. Deixamos atrás, cabalgando como innumerable exército formado para o asalto a Mil Cumbres, os escuadróns do Pinus moctezuma, de limpos fustes e arpadas copas en lámpara.

Agora a brisa húmida, que ven roubando suavidade á auga, abanica as aspas dos palmares, os cocoteiros, as bananeiras…, que derraman a súa luxuria pola ribeira. Parecen empinarse sobre as raigames, en busca do espello prometido para reflexar a súa pompa. Ván esforzo da flora ribeireña, ante as augas cercadas, curadas de narcisismo, tinguidas pola fariña térrea da erosión fluvial, que sacrificaron para sempre a ética, a transparencia á fertilidade.

Entre a orla firme, pero anegadiza, e o verdadeiro bordo do lago, ábrense estreitas veas navegables. Polo seu cauce turbio deslízase a canoa de tablas sen quilla, e vai marchando a compás dun desproporcionado redoble de pistóns fatigados. Grandes manchas de miúdas algas invaden a superficie, restando espazo vital ás criaturas ícticas que se aloxan no medio acuático, baixo a intrusión vexetal.

Cando entramos na área central, o sistema xeolóxico do cal o lago é como o riñón líquido, ensina toda a súa beleza e grandiosidade. Unha impoñente cadea oval de montañas, cuxas crestas tínguense de líquida coloración violácea, coroa maxestuosamente a conca de Paztcuaro, sobra a que flota, como un legado providencial, a sombra bendecida de Tata Vasco. No medio deste paraíso de auga, sobre o cal tamén reptan as colebras, recortan as súas escuras moles picudas, baixo a dureza do sol tropical, as illas habitadas polos tarascos.

Todo ten aquí un aire primitivo e directo. Con esta lixeireza de espírito que o ambiente proporciona, máis que a exploración dos encantos da paisaxe, téntanos a orixinalidade dos costumes do home que o habita.

Nun dos paraxes do lago, agrúpanse tres, cinco, sete…pescadores indios. Sobre as irsutas testas, a á blonda e anchurosa do chapeu de palla. Cada un tripula a súa balsa, alongada, plana por debaixo e polos lados, escavada nun tronco de ahuehuete ou de eucalipto, con bisel na proa e na popa para o atraque á praia. Cada un manexa a súa arte, semellante a un doble pay-pay de blanca rede, a un abanico de ondas oblongas, no que se inserta un largo mango. É calado por simple afundimento á profundidade asequible, xeralmente en lance simultáneo cos demáis do grupo, para cercar o cardume. O mesmo pescador, mentres mantén calada a bolboreta, axita o remo unico da embarcación, semellante a unha raqueta, dentro da bolsa sumerxida. Despois efectúa a levantada, por simple apalancamento do mango contra a borda. O miúdo charal, -especie de boquerón en auga dulce- e o peixe-rei aquí chamado “peixe branco” son as presas habitualmente capturadas.

Resulta inevitable supoñer que as mariposas de Páztcuaro, proceden do país de Madame Butterfly. Como se as mans taumatúrxicas do don Vasco de Quiroga, oriundo de Galicia, aínda que nado en Castela, primeiro bispo de Michoacán, despois de exercer analoga misión evanxelizadora na China e o Xapón, introduciran hai catro séculos esta arte de pesca entre os indios tarascos.

Tal xeralización, resultaría neste caso demasiado fácil, para ser xustificada. O aparello de bolboreta é apenas unha adaptación do “salabardo” primitivo, pero ireemprazable en certos usos de pesca. Unha adaptación obtida por dilatación bilateral do círculo, a expensas da profundidade do saco. Non sería explicable con éxito fora da pesca artesanal, exercida en masas de auga quedas e intransparentes.

Os aymaras do Titicaca empregan unha arte semellante, a catro mil metros sobre o nivel do mar. Os tarascos de Páztcuaro viven a uns dous mil metros. Como se ve, sempre as bolboretas mariñeiras voan moi alto. O home das augas máis próximas ao ceo, é lóxico que sexa, no seu oficio de mariñeiro, como nos seus ritos ou na súa linguaxe, o mais distanciado etnograficamente dos demáis da Terra.

Explora o lugar con Google Maps:

Fotos e texto: Valentín Paz Andrade.